Aisling

Beannachtaí na Nollag

2011-12-21T20:59:00.000Z

Is ró-annamh a leagaim peann ar phár, a chairde, nó b'fhéidir go mba cheart dom a rá gur ró-annamh ar fad a leagaim mó lámha ar eochairchlár mo ríomhaire glúine is an Ghaeilge á scíobh agam. Is mór an náire dom é gan roinnt chleachtaidh a dhéanamh ionas nach ndearmadfadsa mo chuid Ghaeilge. Ar aon nós ta séisiúr na Nollag inár mullach aríst agus ró-thapaidh ar fad! Ní fios cá n-imíonn an t-am ar chor ar bith. Táim ag iarraidh gach rud a chur in ord agus in eagar sa bhaile anseo i gcomhair na Nollag. Caithfidh mé a adhmháil nach bhfuil mórán suime agam sa tráth seo den bhliain. Tuigim daoibh a bhfuil páistí agaibh mar is tráth iontach spéisiúil, tráth draíochta, fiú misteach ar bhealach dóibh siúd. Is maith is cuimhin liom cé chomh mór is a bhíodh sceitimíní áthais agus ionaidh orm nuair a bhí mé an-óg.

Ar a laghad is briseadh ocáideach tráthúil é chun ár suaimhneas a ghlacadh ó fhrustrachas an ghnáthlá oibre. Táimse féin is mo dheartháir ag dul soir ó dheas go dtí Soverato i gCalabria na hIodáile Lá 'le Stiofáin ar feadh coicíse. De ghnáth nuair a ghluaisim go dtí an Mhór Roinn braithim i bhfad níos Gaelaí ná mar a bhraithimse ag a' baile. Nuair a chloisim an Iodáilis mórthimpeall orm braithim gur Gael mé seachas duine a bhfuil Béarla ar a thoil aige. Is amhlaidh go mb'fhearr liom mé fhéin a chur i iúl ar dóigh difriúil ón mBéarla. Ar scor ar bith níl mo chuid Iodailise chomh maith le mo chuid Ghaeilge ach tá sí á feabhsú agam. Is breá liom teangacha a fhoghlaim agus a labhairt. Nuair a bhíonn duine sa chomhtháacs ceart, sé sin i measc comhluadair ar dúchas dó an teanga sin tagann na focail i bhfad níos éasca do theanga an fhoghlaimeora. Sin mar a bhíonn cúrsaí nuair a théimse féin siar go dtí aon ceann dena Gaeltachtaí nó fiú soir ó dheas go dtí an Iodáil - tagann na teangacha éagsúla faoi seach chun chuimhne gan stró.

Maithigí dom nach bhfuil aon rud ró-dhomhain a rá seachas na rámhaillí cinn seo. Go dtí go mbeidh rud éigint níos fiúntaí le rá agam, slán agaibh.

Ar aon nós sula scarfaidh mé libh, ba cheart dom Nollaig shona a bheannú le cách. Go mbaine sibh sult is súp is 'chuile shórt áthais, craic is aoibhneas as an mbriseadh.

Filíocht 3

2011-07-15T12:44:00.000+01:00

Sé mo bharúil gurb iad an ceol is an fhilíocht go h-áirithe a speagann sinn, a ardaíonn an spiorad is an mheanma, a thugann dóchas dúinn dul i ngleic le fadhbanna móra na linne agus fiú aghaidh a thabhairt ar an lá agus ar laethana uile na bliana romhainn amach. Duine des na mórscríbhneoirí agus mórfhilí a chuaigh i bhfeidm go mór orm féin is mé i mo mhacléinn ar an ollscoil ná Samuel Taylor Coleridge, mórfhealsamh thréimhse na Rómánsaíochta i stair an Bhéarla. B'eisean a dúirt gurbh é an focal cuí san áit cuí croílár na stíle, "the right word in the right place," más buan mo chuimhne.

Ceann des na ráitisí is fearr liom ó bhéal binnbhriathrach deisbhéalach dhuine dár bhfilí náisiúnta i mBéarla Patrick Kavanagh ná "The standing army of Irish poets never falls below 20,000! " B'fhíor dhó gan aon agó. Cumann a lán dúinn dánta, gidh is nach gcuirtear i gcló a bhformhór. Cén fáth go bhfuil an "standing army" d'fhilí ann in aon teanga ar bith? Ar láimh amháin de deirtear nach léitear agus nach gceannaítear mórán leabhar filíochta sa domhan inniu nuair a chuirtear sin i gcomparáid leis an méid sin d'úrscéalta nó blockbusters a chuirtear i gcló agus a dhíoltar. Ach mar a dúirt saoi éigint uair amháin: "Is cuma sa tsioc mar i ndáiríre píre is sláintiúla sinn ó thaobh mheabhairshláinte dhe i ngeall ar an scríbhneoireacht chéanna." Ach ar an láimh eile dhe is deas an rud é do chuid dhánta a fheiceáil curtha i gcríoch i bhfoirm fhisiciúil thathagach mar irisleabhar nó cnuasach éigint bainteach le comórtas nó grúpa cumtha scéalta nó filíochta.

Ar an ábhar sin ba mhaith liom bolscaireacht a thabhairt anseo d'éacht mhór ata curtha i gcrích ag Séamus Ó Neachtain in athbheochan na seanirise sin An Gael. (Buail an nasc seo: An Gael.) Tuigim ar shlí gur poiblíocht leithleasach dom é ar bhealach óir gurb eisean, an tUasal Ó Neachtain a chuir a lán de mo chuid dhánta fein i gcló san iris cheanann chéanna. Tá buíochas ag dul dó as ucht an éacht mhór ata déanta aige maidir le dul chun chinn na Gaeilge sna Stáit Aontaithe agus fiú ar fud an domhain mhóir. Baisteann Séamus "Irisleabhar Idirnaisiúnta" ar an iris chéanna agus is fíor dó. Chaitheas féin ocht mbliana fichead ag gabhail do theagasc na Gaeilge agus tugann an éacht atá curtha i gcrích ag an bhfear seo - a d'fhoghlaimigh an Ghaeilge ina aonar ar dtús agus ansin i rangannaí go dtí go bhfuil an Ghaeilge ar a thoil aige anois - instealladh dóchais dom maidir le todhchaí na teanga. Gan dabht is mionteanga í an Ghaeilge. Ach tá go leor mionteangacha ar fud an domhain agus is sinne mar chine daonna is daibhre agus is boichte nuair a théann siad in éag.

Tháinig mé ar an laithreán seo nuair a bhí me ag scimeáil ar an Idirlíon inné agus is fíorshuimiúil é ó thaobh chur chun chinn mionteangacha tré leabhair iontu a chur i gcló Evertype. (clódóireacht, foilsitheoireacht, clóghrafaíocht.)

Filíocht 2

2011-07-12T14:05:00.000+01:00

Cén fath a gcumann éinne dánta ar chor ar bith? Tuigimid go furasta cen fáth a gcumtar altanna próis and leabhair próís agus fiú úrscéalta - chun eolas faoi rud éigint a chur in iúl do dhaoine eile, chun cur leis an eolaíocht agus leis an teicneolaíocht i gcoitinne, nó chun caitheamh aimsire nó faoiseamh aigne a thabhairt do leitheoirí. Ceapaimse féin go gcumtar filíocht ar bhealach cosúil leis, nó ar a laghad comhthreomhar leis an dóigh ina gcumtar ceol. Tagann an inspioáid ó áit fhíordhomhain sa chroí nó san anam, agus níos minicí ná a chéile ón neamhchomhfhios. Sé sin, go bunúsach is rudaí draíochta, fiú misteacha iad iad filíocht agus ceol araon - tagann siad ó shiombóis iontach idir an comhfhios agus an neamhchomhfhios. Sin an fáth nach feidir le h-aon chumadóir, bíodh sé ina fhile nó ina cheoltóir miniú a thabhairt ar bhrí a bhfuil cumtha aige.

Mar a dúirt me sa phost inné bím ag scríobh liom as Gaeilge. Ní chumaim dánta anois as Béarla in aon chor, cé go scríobhaim prós an t-am ar fad as an teanga san. Ceapaimse go bhfeileann rithmeacha agus rímeanna na Gaeilge i bhfad níos éifeachtaí dona smaointe a thagaim chugham ó am go chéile i bhfoirm dáin nó ar a laghad i gcruth roinnt línte fileata.

Mar sin cuirim roinnt cheisteanna orm fhéin ó am go cheile ar chéard atá sna dánta sin a chruthaím ar phár? Leis an fhírinne a rá faightear ceol mo chroí iontu, ceol ar féidir le h-aon éisteoir nó léitheoir a chloisteáil nuair a théann sé nó sí i ngleic leo. Ar shlí amháin no eile is aistear spioradálta iad mo dhánta, aistear ar thóir na féiniúlachta, ar thóir ghaois de shórt éigin, ar thóir bhrí nó míniú taobh thiar den domhan seo ina mairimid. Is aistear fionnachtaine é chomh maith dom mar faightear léargas eile ar an saol agus aithne níos fearr agus níos doimhne orm féin. Uaireanta bíonn an t-eolas breise seo iontach cabhrúil agus uaireanta eile bíonn an fhírinne searbh. Ach ar dhóigh amháin nó eile caithfidh an scríbhneoir cruthaitheach glacadh le focail mar a fhaigheann sé iad agus mar a thiteann siad óna pheann a fhad is atá sé macánta agus ionraic ann féin. Is í an mhacántacht nó an t-ionracas an bua is luachmhaire in aon saothar cruthaitheach.

Tá trí leibhéal de chaidreamh, ceapaim, sna dánta seo – caidreamh liom féin, caidreamh le leannán agus caidreamh le Dia nó leis an bhfórsa pearsanta nó neamhphearsanta taobh thiar den domhan is den chruinne. Nílim ró-chinnte faoi cad nó cé is Dia ann – uaireanta braithim go bhfuil fórsa pearsanta ann agus uaireanta eile braithim uaim an phearsantacht sin agus is aindiagaí mé ansin. Fágaim ceist Dé oscailte ar fad – níl a fhios agam leis an fhírinne a rá an bhfuil sé nó sí ann ar chor ar bith agus i ndáiríre is amhlaidh gur cuma sa tsioc.

Ach tá caidreamh eile sna dánta seo chomh maith, caidreamh leis an domhan mór, leis an chruinne féin, leis an timpeallacht, leis an dúlra - na sléibhte, na gleannta, na clocha, na crainn, na plandaí, na h-aibhneacha, an fharraige mhór agus leis na h-ainmhithe agus le gach a bhogann mé, le gach a cuireann ag gáire nó ag gol mé. Ceist eile a chíoraim arís agus arís nó fadhb na péine agus fadhb na fulaingte. An féidir iad a shárú? Ní féidir ach féadtar glacadh leo. Is amhail le machnamh spioradálta dom dán a chruthú. An dreac nó an cruth a bhíonn ar aon dán, cuimsíonn sé mothú áirithe ag am faoi leith, ar ocáid faoi leith, in áit faoi leith. Is cuimhim liom bheith ag léamh faoi na scuainí fada bia a bhí sa Rúis díreach tar éis titim don chumannachas. D’fhiafraigh seanbhean de stróinséar a bhí in aice leí cad ba ghairm dó agus arna cloisteáil di gurbh fhile é d’fhiafraigh sí de an mbéadh sé ar a chumas an ganntanas, an easpa bia agus braistintí na ndaoine a bhí sa scuaine sin a chruthú. D’fhreagair an file go mbéadh cinnte. Sin an saothar is dual don fhile, d’aon scríbhneoir cruthaitheach i ndáiríre.
Más cumadóir d'aon sórt thú, ar aghaidh leis an obair agus bail ó Dhia ort agus ar do chuid shaothair.

Filíocht 1

2011-07-11T16:01:00.000+01:00

Réamhrá

Bhuel, a chairde, is mithid dom um an dtaca seo post a scríobh anseo ó tharla go bhfuil trí mhí sleamhnaithe isteach ó leagas peann ar phár. Is fíor-iontach an rud é go bhfuilimid in ann teacht chomh h-éasca sin ar ábhar scríofa as Gaeilge ar an idirlíon sna laethanta nua-aimseartha seo. Mar sin níl aon leithscéal ag éinne a rá nach bhfuil deis aige nó aici an teanga a léamh, bíodh sé sin ar bhonn laethúil, seachtainiúil nó fiú míosúil.  Bíodh sin amhlaidh, caithfidh mé a admháil anseo go macánta nach léim go leor ábhar scríofa as Gaeilge na laethanta seo agus is cúis náire é sin dom gan aon agó. Is brónach an rud é, fíorbhrónach i ndairíre nach bhfaighimid mórán deiseanna teanga ársa uasal ár sinsear a úsáid go rialta sa saol thart timpeall, orainn. Ach sin mar atá cúrsaí.

Filíocht

Rud amháin a mbainim ana-thaitneamh go deo as na laethanta seo ná bheith ag cumadh liom san fhilíocht as Gaeilge. Bhí mé timpeall fiche bliana d'aois nó tuairim sin nuair a chromas don chéad uair ar dhánta a scríobh, agus leanas ar aghaidh á gcumadh thar na blianta ach ba as Béarla amháin a chumas iad ag an am sin.

An file is mó a chuaigh i bhfeidhm orm sa Ghaeilge ná Seán Ó Ríordáin (1917-1977) toisc a dhoimhne is a bhí na dánta. Chomh maith leis sin chuaigh rithimí a chainte fhíornadúrtha i gcion go mór orm, a mbinneas is a gceolmhaireacht. Is cuimhin liom go geal a dhán den chéadscoth "Fill Arís" a léamh i gcomhair na hArdteiste sa bhliain chiniúnach sin, 1976, agus ag an am chuaigh na focail go ndúirt sé go fileata sa dán céanna "bain ded mheabhair//Srathar shibhialtacht an Bhéarla,//Shelley, Keats, is Shakespeare://Fill arís ar do chuid...// go mór i bhfeidhm orm ag an am. Cén fath go dtabharfadh éinne droim don Bhéarla go h-áirithe dos na mórscríbhneoirí sin a luaigh sé? Ach is amhlaidh gurbh é an paisean is an grá a bhí ina chroí don Ghaeilge ba chúis leis an ráiteas sin uaidh, mar léiríonn a chuid scríbhneoireachta ina dhialanna chomh leathan is a léigh sé litríocht an domhain uilig - mórscríbhneoirí an Bhéarla agus fiú litríocht na Fraince is na Rúise chomh maith.

File eile a chuaigh go mór i bhfeidhm ar an mblagálaí seo ná Mícheál Ó hAirtnéide  (1941 – 1999) a chum a chuid dhánta as Béarla agus as Gaeilge araon.  Sa bhliain 1975 i gcnuasach ar bhaist sé an teideal Farewell to English air d'fhógair sé go soiléir go raibh sé ar intinn aige a dhroim a thabhairt go deo ar chumadh dhánta as Béarla, a rá nach raibh sa Bhéarla céanna ach teanga a bhí oiriúnach amháin do dhíol agus do cheannach muc.    Ina dhiaidh sin chum sé na cnuasaigh seo leanas as Gaeilge:  Adharca Broic (1978), An Phurgóid (1983) agus Do Nuala: Foighne Chrainn (1984).

Ach ó 1985 d'fhill sé ar chumadh a chuid dhanta as Béarla. Is amhlaidh gur theastaigh pobal leite i bhfad ní b'fhairsinge uaidh. Chomh maith leis sin ní raibh rudaí go ró-mhaith ina shaol féin - chuaigh sé ar an drabhlás i ndairíre - alcólaí cruthaithe a bhí ann agus chlis ar a phósadh. Inchicore Haiku, a chéad cnuasach nua as Béarla a foilsíodh sa bhlian 1985. Ina dhiadh sin thainig na cnuasaigh Bhéarla seo óna pheann: A Necklace of Wrens (1987), Poems to Younger Women (1989) and The Killing of Dreams (1992).

Ach níor thug sé a dhroim go h-uile is go h-iomlán ar scríobh as teanga ársa a shinsear mar thosnaigh sé ar aistriúchán a dhéanamh ón nGaeilge mar atá: Ó Bruadair: Selected Poems of Dáibhí Ó Bruadair (1985) and Ó Rathaille:The Poems of Aodhaghán Ó Rathaille (1999).  Foilsíodh a dhánta cnuasaithe i ndá imleabhar i 1984 agus i 1987 faoi seach. Bhásaigh an Hairtnéideach ar an tríú la déag de Mhéan Fómhair, 1999 ón alcólachas.

Caidreamh

Is dual dúinn uile caidreamh a dhéanamh lenár gcomhdhaoine. Déantar an caidreamh seo i móran slite – go fisiciúil, go spioradálta agus ar leibhéal na mothúchán. Ar ndóigh baintear úsáid nach beag as bua na cainte is an chomhrá sa chumarsáid chéanna. Ní gá ach smaoineamh ar an méid sin glaonna agus teachtaireachtaí téacsa a dhéantar gach lá sa domhan ar an bhfón póca. Is nádúrtha dúinn fosta litreacha nó ríomhphoist a sheoladh ó dhuine go chéile chomh maith. Tá scríbhneoirí proifisiúnta ann dála an iriseora agus scríbhneoirí cruthaitheacha idir phrós agus fhilíocht mar úrscéalaithe, gearrscéalaithe agus filí.

I dtreo Sainmhínithe

Cad is filíocht ann? Is deacair a rá go baileach ach is fíor a rá go mbaineann sí le h-ord agus le h-eagar na bhfocal nó mar a deir Coleridge, “an focal ceart san áit cheart.” Chomh maith leis sin baineann an fhilíocht go mór le ceol, le rím agus le rithim na bhfocal. Cen fáth go mbíonn daoine againn in ann sleachta fada de dhánta a thabhairt chun chuimhne. Bhuel, ’sé mo bharúil go mbímid in ann seift seo na cuimhne a dhéanamh toisc go bhfuil ceol iontach draíochta ag gabháil le filíocht ar bith. Tagann an ceol seo díreach ón anam agus leanann sí an scríbhneoir mar chompánach ar oilithreach na beatha.

Beirt mhórfhile chomhaimseartha a tháinig faoi anáil chumhachtach na teanga Gaeilge ná Cathal Ó Searcaigh agus Nuala Ní Dhomhnaill, fear agus bean beagnach ar chomhaois atá ag scríobh agus ag cumadh as canúintí Dhún na nGall agus Chiarraí faoi seach. Is cumasach go mór an bheirt acu mar fhilí agus tá siad i gcónaí ag saothrú go dian is go dúthrachtach i ngort na filíochta. Is dual don bheirt acu an obair seo - ní daoine daonna lena n-aidhmeanna curtha i gcrích iad muna mbíonn siad ag cumadh leo sa Ghaeilge. Ní féidir linn dánta le ceachtar acu a léamh gan bheith corraithe ag neart na Gaeilge ó dhá thaobh éagsúla na hÉireann. Braithimid go bhfuilimid i láthair thraidisiún beo beathach seanfhilí na hÉireann nuair a léimid dánta leo. Arís agus arís eile titimid faoi dhraíocht agus faoi chumhacht na bhfocal a thiteann ar pháipéar óna bpeann. Tuigimid go bhfuilimid i ríocht fhíorthábhachtach thobar na Gaeilge. Braithimid mar dheisceabaill agus tumaimid isteach i sruth beo beathach ár dteanga dhúchais.

Ar lean

Cuairt an Dalai Lama ar Éirinn

2011-04-17T20:57:00.000+01:00

An Spioradáltacht

Tá a fhios a cách go bhfuil na mílte tuiscintí ar fáil ar cad is spioradáltacht ann. Sa chás seo tagraím di sa chomhthéacs is leithne ar fad, sé sin le rá ná an cumas domhain atá sa duine daonna ceangal nó nasc a dhéanamh le daoine eile agus fiú leis an bhfórsa atá ina chroí féin agus fiú taobh thiar den chruinne ina iomláine agus ina fairsinge. Is cuma sa tsioc más Críostaí nó Moslamach nó Iúdach nó Budaí nó fiú aindiagaí thú. Sa tslí ina bhfuilimse ag baint úsáide as an téarma anseo tagraím don inniúlacht bhunúsach sin is dúil do gach duine atá luaite agam anseo nó do gach duine daonna nasc nó ceangal a dhéanamh le Pointe Socair na Beatha.

Cuairt an Dalai Lama

Taithníonn an Búdachas go mór liom toisc gur féidir brí neodrach oibiachtúil a bhaint as, seachas an brí reiligiúnda, dhiaganta nó chráifeach. Bím de shíor ag léamh leabhar ar ábhar machnaimh ó phinn scoláirí mar Daniel Goleman, Ram Dass (Richard Alpert), William Johnston, (C.I), Thomas Merton (Cistéirseach)Thomas Keating (Cistéirseach) Tony de Mello, (C.I), Thich Nhat Hanh (ó Vitneam) agus gan dabht ar domhan ó pheann an Dalai Lama féin. Léim na leabhair seo ar dhóigh neodrach oibiachtúil, ar dhóigh siceolaíoch. Mar a dúirt mé is cuma sa tsioc i ndáiríre píre cad a chreideann nó nach gcreideann tú! Ní gá ach bheith oscailte d' Fhírinne na Beatha.

Tá a fhios ag cách na laethanta seo go bhfuil traidisúin nó scoileanna éagsúla den Bhúdachas á gcleachtadh in Éirinn, Búdachas na Tibéide agus Zen san áireamh. Creidim anois gur daingean iad fréamhacha an Bhúdachais inár dtír bheag, thuaidh agus theas, agus is iomaí tearmann breá atá ar fáil dóibh siúd atá suaite cráite ag an saol. Chomh maith leis sin táid ann a bhfuil gach sórt spioradáltachta á cleachtadh acu, fiú an Spioradáltacht Cheilteach agus Spioradáltacht Dhúchais.

Feicim go ndeir suíomh gréasain Inis Oírr go bhfeileann a n-áras cultúrtha, Áras Éanna go mór do ghrúpaí ar mian leo cúrsaí a reachtáil i dtimpeallacht chiúin fhrithchaiteach. Deir an laithreán fós go gcuirtear fáilte chuile bhliain roimh ghrúpaí a dhéanann staidéar ar Spioradáltacht Cheilteach, ar mhachnamh agus ar fhorbairt phearsanta. (Feictear: Áras Éanna) Is go díreach sa chomhthéacs seo a dtagraím féin don spioradáltacht!

Is iontach go deo an Dalai Lama mar dhuine daonna. Fear é ar bronnadh an Duais Nobel air toisc go ndearna sé éacht chomh mór sin ar son na síochána. Leanann sé leis an misean nó leis an mbunchuspóir seo i gcónaí gan dabht. Creidim gurb eisean an duine is iomráití agus is aithnidiúla ar na ceannairí domhanda uilig - bíodh is gur ceannairí reiligiúnda nó polaitiúla iad. Tugaim féin an leasainm Lama na hAoibhe air toisc chomh áthasach, iontach fairsing is trócaireach is atá a mhiongháire!

Is amhlaidh gur thug Lama na hAoibhe cuid bheag ar a laghad dá dhóchas dúchasach agus dá dhearfacht dhúchasach dochuimsithe do mhuintir na hÉireann! Go dtéigh tú slán sábhailte ar do bhóthar, a Dalai Lama!

Sa Tóir ar an Aisling Arís!

2011-03-19T15:36:00.001Z

Nuair a cailleadh Luachanna na hAislinge

Dhá chapall: Trá Dhomhnach Bhait, Meitheamh 2008

Níl dabht ar bith ann ná gur chailleamar, sinne Éireannaigh nó Gaeil atá i gceist agam anseo gan aon agó, ár mbealach i gceo trom millteanach ré an Tíogair Cheiltigh. Leanamar an Droch-Aisling, Aisling an Rachmais nó Aisling an tSaibhris amháin. Tá cara liom a deir gur shórt frithfhreagartha ar an nGorta Mór a tharla sna blianta cinniúnacha sin 1845-1848 nuair a thréig an tír go léir nach mór na seanluachanna i bhfábhar luachanna bréagacha an ábharachais agus an tomhaltachais. Sea, leanamar an Droch-Aisling agus sa deireadh thiar bhíomar gafa i dTromluí uafásach na féimheachta.

Sa Tóir ar an Sean-Aisling Arís

Cad a bhí sa tSean-Aisling? Bhuel, bhí luachanna bunúsacha ann cosúil le cuidiú lenár gcomharsana, luachanna a bhaineann leis an gcomhphobal, luachanna a bhaineann leis an mbeagán seachas an mórán, leis an dóthain seachas an bharraíocht. Le linn ré an Tíogair Cheiltigh ní raibh aon mhaith sa dóthain. Is sa bharraíocht amháin a bhí an fiúntas. Ar bhealach chailleamar ár n-anam, fiú anam na tíre leis an fhírinne a rá. Is cuimhin liom nuair a bhí me i mo pháiste beag bídeach go mbuaileadh uncail linn isteach inár dtigh-ne agus go n-insíodh se seanscéalta dúinn, agus tharla sin i mBaile Átha Cliath agus ní in aon bhaile beag thíos faoin tuath. Ach, mo léan, tharla sin sna seascaidí is sna luathsheachtóidí den chéad seo caite. Na laethanta seo bíonn paistí beaga agus déagóirí gafa i gcluichí ríomhaireachta don chuid is mó. Tá ré na leitheoireachta marbh nach mór. Sin luach mhór amháin eile a bhí againne mar ógánaigh - bua na léitheoireachta. Sin rud tábhachtach, rud nach féidir a mheas nó a luacháil i gcultúir ar bith. Ní féidir luach airgeadúil a chur ar shamhlaíocht an duine dhaonna.

B'shin a thuig ár scríbhneoirí chumasacha mar W.B. Yeats, J.M. Synge agus James Joyce féin. Thuigeadar go domhain an tábhacht agus an éifeacht a bhí sa tsamhlaíocht mar bhua luachmhar d'aon phobal ar bith, d'aon náisiún ar bith ar dhomchla an domhain bhig ghlais seo. Mar a dúirt Stephen Dedalus, agus gan dabht ar domhan ba é an Stephen Dedalus seo an carachtar ba ghaire ina gcuid leabhar do phearsantacht Joyce féin. D'fhág sé tír na hÉireann chun a Aisling fhéin a leanúint. Séard a chuir sé roimhe mar aidhm in a shaol nó: "to forge in the smithy of my soul the uncreated conscience of my race."

Filleadh ar na Sean-Luachanna

Spéir ar Thrá Bettystown, Iúl 2008

Is amhlaidh go bhfuil gaois na h-aoise sna sean-luachanna sin mar chosain agus chothaigh siad seanfhundúirí ár gcultúr síos tríd na h-aoiseanna. Sin iad na luachanna a chailleamar le linn ré an Tíogair Cheiltigh - atá adlactha faoi dheireadh, Buíochas leis na Déithe uilig. Ceapaim go bhfuil ceacht tábhachtach foghlamtha againn, sé sin nach féidir droim láimhe a thábhairt leis an gcultúr agus leis na luachanna suntasacha a ghabhann leis. Sin a bhí i gceist, ceapaim leis an bhfuinneamh agus leis an spriorad agus leis an anamúlacht agus leis an spraoi dosmachtaithe a bhí so-fheicthe agus so-mhothaithe fiú sna paráideanna Lá 'le Phádraig a tharla ar fud an domhain mhóir nach mór, in aon áit ar chuir an Diaspóra Gaelach fúthu ní amhain sna seanlaethanta ach sa nua-haois chomh maith.

Ar an gcaoi chéanna sin a bhí i gceist i gcuairt an taoisigh ar Washington. Sé sin, bhronn Éanna Ó Cionnaith i bhfad níos mó ná babhla seamróige ar Uachtarán na Stát Aontaithe. I ndairíre píre bhronn sé Aisling Nua, Aisling na Sean Éireann agus na Nua-hÉireann, Aisling na SeanGhael agus Aisling na Nua Ghael ar Obama. Agus bhronn an tUachtaran Óbama Aisling Gheal thar n-ais ar an Taoiseach agus fianaise na hAislinge ar fáil sa chuairt a thabharfaidh sé orainn anseo i Mí Bealtaine. Ní feidir clabhsúr a chur leis an alt beag seo agam gan tagairt a dhéanamh d'oráid bhreá chorraitheach a rinne an tIar Uachtarán Bill Clinton le déanaí nuair a bhí sé ag caint ag lón speisialta sa New York Yacht Club, áit ar bhronn sé duais bliantúil iris Irish America ar John L Lahey, fear a bhí bainteach in eagrú Pharáid Lá 'le Phádraig le ní ba mhó ná tríocha bliain sa mhórchathair sin. Seo mar a dúírt Clinton:

“Somehow, we need to help our friends there not just to recover but to keep their heads on straight while they are recovering.” Ireland, he said, had voted to make a new beginning by way of a political change.

It should never be assumed again, he said, that any given level of prosperity was permanent, that any economic arrangement could not be improved, and that any clever thing done might not be tinged with a little arrogance carrying the seeds of its destruction. “We should remember that what we loved about Ireland was how green and beautiful it was . . . how beautiful the poetry and prose were . . . and how wonderful the music and the dance are.”

Mr Clinton said he was convinced if everybody had “30 lucid minutes” before passing away, almost nobody would use them to think “how cool it was when we got rich”. He added: “We would think about who we liked and who we loved and how the flowers smelt in the springtime . . . when we made the passage from youth to adulthood . . . and what it was like when our children were born or when we gave our daughters away at the altar.”

Mr Clinton said the thing people loved about Ireland had almost nothing to do about whether it was financially successful or not. “It was what it was at the core. Ireland will be great and prosperous and wonderful again, simply by recovering what it is at the core. So it is for us not only to give advice, investment and support, but to scrape away the barnacles which have clouded the vision of the place we love.” (Buail ar an nasc seo: Irish Times )

Nach fíor dhó, a chairde?

Dóchas vs Éadóchas

2011-03-18T23:33:00.001Z

Ceannasaíocht

An rud is mó a bhí de dhíth ar Éirinn le linn chomhrialtas Fhianna Fáil agus na nGlasach nó easpa ceannasaíochta. Bhí sé sin thar a bheith soiléir. An lá cinniúnach úd nuair a bhailigh na h-iar-airí den chomhrialtas lofa sin i dTeach Farmleigh i bPáirc an Fhionnuisce agus gur thánadar go léir ina gcarranna stáit - mercs agus a leitheidí - amhail is gur phrionsaí meánaoiseacha iad bhí sé soiléir go raibh an port seinnte ag an rialtas céanna. Bhíos féin ag éisteacht le clár raidio Joe Duffy - gídh is nach maith liom an clár céanna - an lá sin nó b'fhéidir an lá dar gcionn - ní cuimhin liom go baileach anois, ach is cuimhin liom go rí-shoiléir an méid fuatha is a bhí ag na gnáthdhaoine a bhí i dteagmháil fóin leis an seó leis na boic sin is iad ag sodar i ndiaidh na n-uasal. Dúirt cainteoir amháin gur chuir an radharc mhustrach mhórchúiseach sin des na h-airí is iad go léir ina gcarr féin, duine ar duine, réim na gCumannach sa Rómáin faoin deachtóir Nicolae Ceaușescu i gcuimhne dhó. Is liosta le h-áireamh na rudaí amaideacha agus fiú leithleiseacha a rinne an lucht riaracháin chéanna ach cur amu ama a bhéadh i gceist iad a liostáil anseo. Ach an rud ar mhaith liom béim a leagan air anseo díreach ná nár thugadar aon cheannasaíocht fhiúntach ar bith d'éinne ar bith.

Éanna Ó Cionnaith agus an Cheannasaíocht

Nach iontach an fhíorchaoin fháilte a fearadh roimh an Taoiseach Nua sa Teach Bán i Washington Mheiriceá inné. Agus nach iontach mórtasach iad na h-oráidí a thug sé fad b'ann dó. Gan dabht ar domhan d'fhág sé an t-iarThaoiseach Cowen faoi scáth mór. Státaire cumasach amach is amach atá in Éanna Ó Cionnaith, agus nílimse im' bhall d'Fhine Gael ná d'aon pháirtí polaitíochta eile. Rinne mé an rud ceanann céanna is a rinne mo chomh-Éireannaigh is mo chomhshaoránaigh, sé sin, vótail me i gcoinne Fhianna Fáil toisc gurbh iadsan a dhíol an tír ar bhabhla anraith ("mess of pottage") má cheadaítear dom meafar ón Sean-Thioma a úsáid anseo. Easpa ceannasaíochta den chéad scoth a bhí i gceist maidir leis an sean-rialtas lofa sin. Ach tá sé sin go léír caillte i gceo tiubh an am ata caite. Caithfimid maireachtáil san am i láthair. Ta ré nua polaitíochta ann anois in Éirinn. Tá ceannasaíocht chumasach dá cur i bhfeidhm. Tá gearrthaí siar déanta i bpá, i sochair chomhchineáil, i gcostaisí cothabhála agus i gcarrannaí stáit d'airí agus d'iarThaoisigh. Agus nach tráthúil é sin sa deireadh thiar?

Ar aon nós tá an lámh in uachtar anois ag an Dóchas ar an Éadóchas. Sheas Fianna Fáil agus a gcomhleacaithe na Baincéirí mímhacánta agus na Forbróirí mí-ionraice don Éadóchas im' thuairimse. Nach rí-chumasach dóchasach iad na páráideanna Lá 'le Phádraig a tharla ní h-amhain ó cheann ceann na tír seo ach ins na mórbhailtí eile ar fud an domhain mhóir, cathracha cosúil le Nua Abhrac Mheiriceá mar a ndeachaigh an Diaspóra Gaelach mar a thug an t-iarUachtarán Máire Nic Róibín ar na mílte imircigh ó Éirinn chuig gach cearn den phlainéad beag glas seo.

Agus tuar mór dóchais é dúinn go léir in Éirinn go bhfuil Uachtarán na Stát Aontaithe Barak Óbama le teacht go hÉirinn go luath - Dúirt sé go dtabharfaidh sé cuairt oifigiúil orainn i Mí Bealtaine ar a bhealach chun na Breataine. Slán go deo leis na seanlaethanta leithleasacha Fhianna Fáil lofa agus fáilte Uí Cheallaigh roimh ré nua an Dóchais leis an gComhrialtas Nua! Tá ré an Éadóchais adlactha agus ré an Dóchais ar tí tosú!

Todchaí na Tíre agus Todhchaí na Teanga

2011-02-10T23:57:00.001Z

Seanbhád in Árainn Mhór

Bhuel tá an iomarca ama sleamhnaithe isteach ó scríobhas puinn ar phár na blagchruinne anseo in Aisling! Déanta na fírinne, a léitheoirí díle, caithfidh mé an botún sin a réiteach anois díreach. An bhfuil sibh bréan fós de na polaiteoirí agus de na h-ábhair pholaiteoirí agus a gcomhleacaithe atá ag fánaíocht thart ó dhoras go doras ag lorg vótaí dóibh féin nó dá n-iarrthóirí san ollthoghchán atá ar tí titim amach? Táimse! Is amhlaidh go bhfuilimid go léir tinn tuirseach den bhladar a bhíonn ar bhéal gach duine acu - ag cáineadh agus ag fáil lochta ar a chéile. I ndáiríre píre is deacair muinín a bheith againn as an gcóras polaitíochta féin i ndiaidh dos na polaiteoirí (cuid acu ar a laghad) an méid sin caimiléireachta agus corbtha a dhéanamh. Táim féin ag gríosadh na buachaillí a bhfuil in aois vótála dul amach agus a vótaí a chaitheamh ar son an daonlathais féin, agus tá sé sin deacair go leor a dhéanamh de bharr na h-easpa suime atá acu sa chóras polaitiúil!

Ach is ar staid na Gaeilge atá m'aird fhéinig dírithe na laethanta cinniúnacha seo. Tá Éanna Ó Cionnaith (Enda Kenny) agus a lucht leanúna i bhFine Gael ag rá go bhfuil sé ar intinn acu deireadh a chur leis an Ghaeilge éigeantach díreach i ndiaidh an Teastais Shóisearaigh. Cuireann an intinn sin imní orm (agus ar a lán againn gan dabht ar domhan) faoi thodhchaí na Gaeilge mar theanga labhartha. Go dtí le gairid (nuair a d'éirigh mé as an ngnáthmhúinteoireacht ranga le bheith i mo mhúinteoir do dhaltaí a bhfuil riachtanais speisialta oideachais acu) bhí tuairim is tríocha bliain dem' shaol caite agam i mbun theagasc na Gaeilge do gach leibhéal scoláire sa mheánscoil.

Aillteacha Áranna Móire

Caithfidh mé a rá nach n-aontaím in aon chor leis an bplean seafóideach seo atá ag Fine Gael. Ceapaim gur smaoineamh éadomhain éadrom é, baoththuairim nár thug siad go leor ama dhó ar chor ar bith. Is ar na cúiseanna seo leanas a cheapaim gur baoththuairim seafóideach áta ann: (i) Más í ár gcéad theanga an Ghaeilge de réir an Bhunreachta nach náireach an rud é gan í a bheith ar eolas - bíodh sé sin beag nó mór - ag saoránaigh na tíre? (ii) Nach mbéadh saoránaigh tíortha eile ag gáirí fúinn anois nuair atá an Ghaeilge aitheanta mar theanga oifigiúil sa Chomhphobal Eorpach agus sinne ag tabhairt droim láimhe di sa chóras oideachais?

(iv) Pointe tábhachtach eile, fiú rí-thábhachtach, leis an fhírinne a rá, ná cad faoi phostanna na múinteoirí Gaeilge? Agus smaoineamh eile - (v) cad a tharlóidh ansin do na scoileanna samhraidh sna Gaeltachtaí éagsúla? Nach gcaillfidh muintir na Gaeltachta - na mná tí go speisialta - a gcuid ioncaim bhliantiúla? Nach loitfear na comhluadair is na pobail bheaga éagsúla a labhraíonn an Ghaeilge de bharr easpa airgid má théitear ar aghaidh leis an smaoineamh seafóideach baoth millteanach seo? (vi) Cén t-éileamh a bhéadh ar an nGaelscoilíocht ansin fiú?

Táim díreach tar éis alt breá tomhaiste cothrom a léamh san Irish Times. Alt atá ann de chuid Mhíchíl Uí Rúairc ar múinteoir le Gaeilge agus cainteoir binnbhriathrach deisbhéalach ó dhúchas é, chomh maith le bheith ina fhile cumhachtach agus iriseoir breá. Is díreach ar an ábhar céanna - sé sin éigeantas na Gaeilge mar ábhar scoile agus todhchaí na teanga sin - atá faoi chaibidil ag an Ruairceach. Is féidir teacht ar a shár-alt ag an nasc seo leanas: Beatha nó Bascadh Irish Times Seo sliocht beag óna alt:

Ceist chonspóideach í ceist na Gaeilge éigeantaí, ar ndóigh. Is ionann éigeantas agus riail agus bíonn fadhb ag an-chuid daoine óga le rialacha. Ar an dtaobh eile de is léim chandaim atá ann ó ábhar scoile éigeantach go hábhar roghnach.

Bíonn ísliú stádais i gceist le hábhar roghnach i gcónaí. Is í an Ghaeilge teanga oifigiúil an Stáit de réir Bhunreacht na hÉireann. Ar an ábhar sin is “teanga chosanta” í agus caithfear í a chaomhnú nó an gcaithfear? Deir saineolaithe áirithe agus páirtí polaitíochta nó dhó go mba chóir bogadh ar aghaidh agus an t-éigeantas a bhaint agus an roghnachas a chur ina áit.

Sa bhliain 1974, nuair a bhí comhrialtas d’Fhine Gael agus de Pháirtí an Lucht Oibre i gcumhacht, cuireadh deireadh le riachtanas le haghaidh pas sa Ghaeilge chun Scrúdú na hArdteistiméireachta a bhaint agus chun post a fháil sa státseirbhís.

B’é toradh na reachtaíochta sin ná gur fágadh an Ghaeilge in áit na leathphingine sa státseirbhís ó shin le státseirbhísigh áirithe gan aon Ghaeilge acu nó níos measa fós, namhdach ina leith.

Aontaím go h-uile is go h-iomlán leis an méid atá raite ag an Ruairceach ansin thuas. Gan dabht ar bith bhéadh ísliú stádais i gceist maidir leis an nGaeilge. Ní bheadh sí ar an leibhéal céanna fiú leis na teangacha roghnacha eile mar Spáinnis nó Fraincís nó Gearmáinis ar a bhfuil níos mó fáil ag scolairí ar thaisteal chuig na tíortha seo. Ní smaointeoidis ar dhul chuig na Gaeltachtaí ach an oiread.

Tá mo dheartháir féin ag obair sa Státsheirbhís agus eisean an t-aon duine amhain in a oifig - i Roinn na nOibreacha Poiblí - a bhfuil an Ghaeilge ar a thoil aige. Níl ar chumas éinne eile san oifig litir a chumadh nó a scríobh i gcéadtheanga na tíre. Is náire an-mhór é sin ceapaim.

Mar mhúinteoir le taithí tríocha bliain sa seomra ranga ag teagasc na Gaeilge, ach éirithe as le déanaí, caithfidh mé a rá gur mhúin mé daltaí de gach leíbhéal ó bhonn go gnáth go h-árdleibhéal sa teanga sin. Gan dabht ar bith thugas faoi deara na daltaí sin nach raibh suim dá laghad acu ina dteanga dhúchais, ach caithfidh mé a admháil gur mhionlach a bhí i gceist i gcónaí. D'admhaigh buachaill lag amháin liom díreach inniu, buachaill a raibh díolúine faighte aige ó fhoghlaim na Gaeilge go raibh áiféala air nach raibh sé in ann fiú abairt a rá i nGaeilge - teanga a sheanmhuintire. Fiú má tá an bonnleibhéal á leanúint ag scoláire thiocfaidh leis comhrá bunúsach a dhéanamh i dteanga a shinsear.

Na laethanta seo agus go leor aíonna nua-thagaithe isteach sa tír ón Rúis, an Laitvia, an Liotuáin, an Nígéir, an Aifric Theas, an Bhraisíl agus ón tSiombáib - chun na tíortha óna bhfuil scoláirí nua-thagaithe ins an scoil s'againne - tuigeann ár ndaltaí dúchasacha tábhacht na Gaeilge maidir lena bhféin-aitheantas mar Éireannaigh nó mar Ghaeil. Ní Gaill muid!

Mar bhuille scoir ba mhaith liom a rá go bhfuil cumhacht rí-thábhachtach ag gach teanga dhúchasach. Mar a dúirt mé is cuid bhunúsach í an Ghaeilge mar chuid lárnach dar bhféinaitheantas, agus fiú dár féin-aithne chomh maith. Mar dhuine a bhfuil an Iodailis ar a thoil aige chomh maith tuigim go dtugann gach teanga a draíocht speisialta féin leí agus a módh speisialta smaointe. Mar sin ba chailliúint mhór dúinn mar Ghaeil dá gcaillfí an Ghaeilge. Bheimis i bhfad níos boichte mar naisiún agus mar dhaoine ina éagmais!

Dánta don Séisiúr

2010-12-19T21:20:00.000Z

Mo choischéimeanna féin i gCoill Sheantraibh le déanaí

Bhuel, a chairde dile, tá an aimsir atá againn anois ar a laghad feiliúnach don Séisiúr. Bhíomar uile idir thuath is chathair plúchta faoi bhrat mór bán sneachta le tuairim is coicís le déanaí. I ndiaidh an bhrait bháin dob é an an leac oighir a fágadh ar na cosáin ba mhó a chuir as dúinn, agus go h-áirithe dos na h-aostaigh. Leis an fhírinne a rá briseadh a lán géaga agus bhí scuainí móra sna h-oispidéil de bharr na drochaimsire seo. An dara h-ocáid seo fágadh Cathair Bhaile Átha Cliath le fíorbheagán sneachta gidh is go bhfuil an aimsir tuairim is ceithre chéim faoi bhun an reo-phointe. Bíodh sin is uile, caithfear a admháil gurb é ceann amháin des na buntáistí a bhaineann leis an sneachta ná go gcuireann sé iacall orainn moilliú síos agus rudaí a thógáil i bhfad ní ba shocaire agus ní ba shuaimhní.

Ós rud é go mba cheart agus go mba chóir dúinn moilliú nó socrú síos; go mba chóir dúinn a bheith níos suiamhní do Shéisiúr na Nollag, bhéadh sé thar a bheith feiliúnach cúpla dán séasúracha a chur i gcló anseo. Caithfidh mé a rá gurbh iad an bheirt mhórfile sin - Máirtín Ó Díreáin (An File Aniar)agus a chomhaimsearach Seán Ó Ríordáin (An File Aneas) a chuaigh go mór i bhfeidhm ormsa sa mheánscoil agus san ollscoil. Admhaím anseo gurb iad an bheirt fhile chomhaimseartha Cathal Ó Searcaigh (An File Aniar-Aduaidh) agus Nuala Ní Dhomhnaill (An File Aniar-Aneas) an bheirt mhórfhile atá fós i mbarr na sláinte agus atá fós ag saothrú leo go dian i ngort torrthúil na filíochta. Tá feith na cruthaíochta thar barr ins na scríbhneoirí seo, a léitheoirí. Ba mhaith liom dán le Máirtín Ó Díreáin agus ceann le Seán Ó Ríordáin a chur i gcló díreach thíos faoin réamhrá gearr seo:

1. Coinnle ar Lasadh (Do mo mháthair)

Le Máirtín Ó Direáin

In oileán beag i gcéin san Iarthar
Beidh coinnle ar lasadh anocht,
I dtíthe ceann tuí, is i dtíthe ceann slinne,
Dhá cheann déag de choinnle geala a bhéas ar lasadh anocht

Mo chaoinbheannacht siar leis na coinnle geala
A bhéas ar lasadh anocht
Is céad beannacht faoi dhó
Le láimh amháin a lasfas coinnle anocht.

Oíche Chinn an Dá Lá Dhéag, 1939.

2. Oíche Nollaig na mBan

le Seán Ó Ríordáin

Bhi fuinneamh sa stoirm a éalaigh aréir,
Aréir Oíche Nollaig na mBan,
As gealt-teach iargúlta 'tá laistiar den ré
Is do scread tríd an spéir chughainn 'na gealt,

Gur ghíosc geatai comharsan mar ghogallach gé,
Gur bhúir abhainn slaghdánach mar tharbh,
Gur múchadh mo choinneal mar bhuille ar mo bhéal
A las 'na splanc obann an fhearg.

Ba mhaith liom go dtiocfadh an stoirm sin féin
An oiche go mbeadsa go lag
Ag filleadh abhaile o rince an tsaoil
Is solas an pheaca ag dul as,

Go lionfai gach neomat le liúraigh on spéir,
Go ndéanfai don domhan scuaine scread,
Is na cloisfinn an ciúnas ag gluaiseacht fám' dhéin,
Ná inneal an ghluaisteáin ag stad.
Fear Sneachta i gCoill Sheantraibh arís!

Bhuel, a leitheoirí díle, chuireas an dá dhán san le cheile toisc go bhfuil nasc soileir follasach eatartha ar leibhéal amháin, an leibhéal dromchlach mar a déarfá. Tá téama an Da Lá Dhéag de Nollaig mar théama sa dá cheann acu. Ach taobh amuigh de sin is léir agus gídh rí-shoiléir go bhfuil an Díreanach fíor-uaigneach agus go mbraitheann sé uaidh a oileán dúchais, sé sin Inis Mór, Contae na Gaillimhe. Agus go h-áirithe mothaíonn se uaidh a mháthair: "Is céad beannacht faoi dhó//Le láimh amháin a lasfas coinnle anocht."

Sa dara dán séard atá i gceist na téama an bháis agus go h-áirithe téama na h-eagla roimh an mbás céanna. Cruthaíonn Ó Ríordáin íomhánna glana geala beoga dúinn mar shampla "an ghaoth" atá ana-stoirmiúil agus ana ghlórach dá bharr. Cuireann an ghaoth chumhachtach seo gach rud bun os cionn. Chomh maith leis sin cuireann sí na crainn, an abhainn áitiúil agus geataí na dtithe is na bpáirceanna ag screadaíl. Tugann an file cuireadh don ghaoth sin teacht an oíche a bhéadh sé ag saothrú an bháis. Sa chaoi sin, dar leis an bhfile, thig leis gan a bheith buartha nó eaglach roimh an mbás.

Cruthaíonn an Ríordánach íomhánna tathagacha eile leis, cosúil le h-íomhá inneal an ghluaisteáin ag stad. Meafair eile as a mbaineann se úsáid éifeachtach sa dán deas seo ná "rince an tsaoil" a sheasann do gach rud saolta agus domhanda a dhéanann an gnáthdhuine ar dhromchla an phlainéid bhig ghlais seo.

An íomhá lárnach as a mbaineann Ó Díreain úsáid eifeachtach ná iomhá an tsolais. Sa chás atá sa dán is é solas na gcoinnle Nollag atá igceist ag an bhfile. Chuirtí na coinnle sna fuinneoga chun fáilte a chur roimh gach éinne chuig an teach, agus bhí an gnás nó an nós seo forleathain in Éirinn trath dá raibh. Baintear úsáid as cinn leictreacha na laethanta seo.

Mar nóta scoir ba mhaith liom a rá gurb iad ceol agus rithim na bhfocal na feiniméin a chruthaíonn iontas agus draíocht aon dáin ar bith. Má léitear dán ós ard is ansin a chloistear agus a bhlastar an t-iontas is an draíocht.

Tadhal Éadrom an tSneachta

2010-12-05T22:19:00.001Z

Cailín óg ag glacadh grianghraif i gCoill Seantraibh le déanaí

Sinne a bhfuil cónaí orainn san Eoraip na laethanta geimhriúla seo d'fhéadfaimis a chreidiúint nach bhfuil a leithéid de rud ann mar théamh domhanda leis an aimsir olc uafásach sin atá againn. Agus é sin ráite agam, bhéadh dul amú glan orainn mar is iad na h-uimhreacha domhanda, seachas the cinn áitiúla nó náisiúnta na cinn tábhachtacha, sé sin le rá is é an meán staitistiúil den teocht domhanda an uimhir is tábhachtaí agus tá sé sin méadaithe 0.7 gcéim Celsius sa tréimhse ó 1900 go dtí 2000. Chomh maith leis sin meastar go mbeidh méadú idir 1.1 agus 6.4 chéim Celsius ar an teocht dromchla domhanda san aonú haois fichead atá romhainn. Bhuel, ar a laghad, is éalú í an droch-aimsir ó na síor-dheamhan-fhabhanna lena mbodhraítear sinn na laethanta seo: na géarchéimeanna sa gheileagar agus sna bainc agus ansin míchinniúint an bhuiséid atá direach le h-eisiúint Dé Máirt seo chugainn. Tá an méid sin d'fháithe anró is ainnise ar na meáin chumarsáide idir mheáin chraolachán agus mheáin chlóite go bhfuilim dubh dóite acu go léir agus braon den ghruaim agus den duairceas atá á leathadh go fial mar choincréit acu ar na héisteoirí bochta.

Ar aon nós caithim a rá go dtugann an sneachta deis iontach dúinn moilliú síos agus cúrsaí a ghlacadh i bhfad níos suaimhní. Ar shlí amhain nó eile thig linn dearcadh níos socaire agus níos suaimhní a ghlacadh i leith gnáthbhuarthaí an tsaoil. I ndáiríre píre an bhfuil aon éifeacht ar bith leis an síor-dheabhadh agus an síor-dheifir? Bainfimid ár gceann scríbe amach mall nó luath. Ar aon nós seo libh thíos dán beag faoin sneachta a chum bean darb ainm Máire Ní Chuinn:

Fear Sneachta le deireanas i gCoill Seantraibh arís!!
Sneachta

Sneachta a síobadh is é a dul siarain
Ag tíocht o’n tSíbear le gile fám’ chomhair.
Sneachta eiteogach a ciorcladh san oíche
Is rithfidh go díreach go talamh gan treoir.

Teachtaireacht chugam gan phost is gan ghuthán.
Thuit as na spéartha gan fothram gan ghlór.
Ráiteas a rá liom go bhfuil sin le fáil ann
Áit ins an aerbhrat nach éascaidh a chlaoi.

Áit nach bhfuil tíorán a thig chun a loiteadh.
Áit a mbeidh sneachta go deire an tsaoil.
Sneachta síbhíalta a thig insa chuibhreann
Le bráillín an Gheimhridh fáil réidh ar an fhraoigh.

Máire Ní Chuinn a scríobh.
(Feic an nasc seo a leanas: MNíC Sneachta)

Grá don Ghaeilge 8

2010-10-21T20:57:00.000+01:00

Feicim go bhfuil níos mó ná mí sleamhnaithe isteach ó scríobh mé focal ins an gcúinne beag seo den bhlagchruinne. Ins na poist atá foilsithe agam le déanaí anseo bhíos ag tabhairt m'airde ar conas a d'fhás an grá atá i mo chroí don Ghaeilge. Mar a dúirt mé cúpla uair anseo, ba ó na sármhúinteoirí críochnúla a bhí agam ar scoil a d'fhoghlaim mé mo chuid Ghaeilge go léir nach mór. Ba cheart go dtuigfeadh gach éinne cé chomh tábhachtach is atá múinteoirí maithe i saol acadúil aon scoláire ar bith. Tuigim, gan dabht, agus an fhianaise feicthe agam im' shaol féinig, go bhfuil tionchar nach beag acu i ngnáthshaol na ndaltaí chomh maith, ach táim ag díriú m'airde ar fhoghlaim teanga anseo, go h-áirithe foghlaim na Gaeilge. Bhí an chuid is mó den ghramadach foghlamtha againne sa bhunscoil sna seanlaethanta agus nílim "ag rómánsaíocht" anseo ach an oiread. Ach ba laethanta difriúla iad na seascaidí i ndáiríre píre.

Ceann dena lochtanna a fhaighimse ar churaclam na bunscoile sa lá atá inniu ann ná go gcaitheann an bunmhúinteoir bocht réimse i bhfad ró-leathan d'ábhair éagsúla a theagasc. Tá an rud ceanannn céanna tarlaithe ag an dara leibhéal mar a gcaithfimid níos mó ábhair a bhrú isteach ar churaclam atá leathan go leor mar atá - ábhair mar SPHE, CSPE, RSE agus a leithéidí. Ach tá an curaclam i bfad níos leithne ná sin sa bhunscoil. Mar sin níl go leor ama ag na múinteoirí bochta féachaint chuige go bhfuil rudaí bunúsacha foghlamtha acu fiú sna trí R-anna. Chomh maith leis sin bíonn daltaí le riachtanaisí speisialta acu sa ghnáthrang. Go bunúsach ní féidir leis an ngobadán an dá thrá a fhreastal. Maille leis sin feicim go mbeidh na ciorraithe ag cur isteach go mór ar mhúinteoirí - mar shampla, cheana féin tá uimhreacha na gcúntóirí riachtanaisí speisialta gearrtha siar agus is cosúil go mbeidh an cóimheas daltaí le múinteoir méadaithe sa chéad bhuiséad eile.

Feicim go bhfuilim imithe ar strae ó mo chéad alt ansin thuas agam, ach agus an méid sin ráite agam is míorúilt cheart é go bhfuil Gaeilge ag a lán dena scoláirí a thagann isteach chuig an mhéanscoil againn agus go bhfuil grá ag cuid acu do theanga ár sinsear. Is fíorbhrónach an scéal é go bhfuil líon na ndaltaí imithe i laghad sa scoil s'againne agus go bhfuil uimhir na ndaltaí le riachtanaisí speisialta ó lár na cathrach imithe i méid. Séard atá tite amach ná go bhfuil caighdeán acadúil na ndaltaí i gcoitinne imithe i laghad agus nach bhfuil sé ar chumas a lán acu dul i ngleic le teangacha iasachta gan tagairt don Ghaeilge féin. Ta cuid acu chomh lag sin go bhfuil fadhbanna acu le scríobh a gcéad teanga fiú.

Ach fós féin nílim éadóchasach agus nílim ciniciúil ach an oiread, mar caithfimid deighleáil leis an sórt scoláire atá ós ár gcomhair amach. Tá a bhformhór deas béasach dea-mhúinte buíochas le Dia agus táid i dteideal an oideachais is fearr ar féidir linn a thabhairt dóibh. Sin an fáth go ndeachaigh mé le dioplóma i riachtanaisí oideachais speisialta a dhéanamh anuraidh, agus i mbliana go bhfuilim tosaithe ar rang beag bonnleibhéal a theagasc don Ardteist, agus caithfidh mé a rá go bhfuilim ag baint an-suilt agus ana-shásaimh as an rang céanna toisc go bhfuil an bhéim go léir ar an gcaint is ar an gcomhrá, nó mar a deirtear go h-oifigiúil go bhfuil módh múinte cumarsáideach curtha i bhfeidhm ag an múinteoir sa rang. Creidim go bhfuil sé ar inmhe gach scoláire, bíodh is go bhfuil sé nó sí lag go leor, Gaeilge a labhairt ar shlí bhunúsach iontuigthe, agus gur féidir leo bheith bróidiúil as an bhfíric sin. Má ta an múinteoir dearfach i leith a ábhair agus má tá módh múinte cumarsaideach aige eireoidh leis ar a laghad gan na scoláirí a chur i gcoinne an ábhair agus fiú iad a ghríosadh níos mó de a fhoghlaim.

Grá don Ghaeilge 7

2010-09-19T13:54:00.002+01:00

Ní ait an rud é i ndáiríre píre go nascaimid aon ní is dual agus is dúchasach dúinn leis na daoine a chuaigh i bhfeidhm orainn go mór le linn ár saoil. Luaigh mé an sármhúinteoir bunscoile a bhí agam, an tUasal Ó Muirí go minic sna leathanaigh seo, fear a chuaigh go mór i gcionn orm mar dhuine agus mar mhúinteoir nuair nach raibh mé ach dhá bhliain déag d'aois. Is maith is cuimhin liom dul abhaile agus a rá le mo mháthair go raibh dúil mhór agam sa mhúinteoireacht mar ghairm bheatha. Bhuel, d'éist mo mháthair liom gan aon agó agus thosaigh sí ag ceannach a lán leabhair dom mar bhí suim nach beag agam riamh sa léitheoireacht. Is maith is cuimhin liom go raibh leabharlann de chúpla céad leabhar agam agus mé sa mheánscoil agus ba rud neamhghnách é sin ag an am do bhuachaill a raibh cónaí air i measc an lucht oibre agus gurbh fhear an phoist é a athair.

Rud a ritheann liom anois ná gur shúigh mé isteach an chríonnacht, an ghaois nó an eagna a bhí ag na seanmhúinteoirí sin - agus ag m'athairse agus mo mháthairse gan dabht ar bith - ciall na gcianta i ndáiríre a thug na daoine seo leo ón tuath mar thánadar go léir nach mór ó cheantair éagsúla lasmuigh des na bailte móra. Séard atá a rá agam ná gur thuathánaigh ab ea a bhformhór agus gan dabht ar domhan táim ag tagairt do thuathánaigh sa chás seo sa bhrí is fearr agus is dearfaí den fhocal céanna. Rud b'fhéidir nach eol do chách, sé sin go dtagann na focal "peasant" nó "tuathánach" ó na focail "pays" agus "tuath" faoi seach. Fiú sa lá atá inniu ann buailim le daoine a cheapann gur focal maslach é an focal céanna. Bhuel, mar a dúirt an fealsamh spioradálta Gaelach úd an Dr John Ó Donohue, go ndéana Dia trócaire ar a anam dílis, go bhfuil nasc nó ceangal nach beag idir an tírdhreach nó an talamh dúchasach agus an spriodáltacht nó an fhealsúnacht mhaireachtála a bhíonn ag aon treibh ar bith ar domhan.

Ó scríobh mé an post deireanach sa bhlag seo tá dearbhaithe ag an mórthráchtaire Mícheál Ó Muircheartaigh go bhfuil sé ag éirí as a phost inniu díreach tar eis tráchtaireacht a dhéanamh ar an gcluiche ceannais sa Pheil Ghaelach idir Corcaigh agus an Dún. Is deireadh ré é seo i ndáiríre. Agus ar maidin bhíos ag éisteacht leis an bhfear céanna in agallamh le Miriam O Callaghan ar a clár iontach suimiúl sin Miriam Meets atá le fáil ag an nasc seo leanas: Miriam. Bhí beirt dá ochtar páiste á gcur faoi agallamh leis an athair, sé sin, a mhac Cormac agus a iníon Doireann. Bhuel, fuaireamar uile mar éisteoirí léargas iontach ar fhealsúnacht agus ar spriodáltacht an Mhuircheartaigh ar an gclár seo - an eagna, an ghaois nó ciall na gcianta mar a bhaist mé ar an bhfealsúnacht chéanna thuas. Mar a dúirt mé tá baint nach beag aige sin leis an tírdhreach agus leis an talamh dúchasach. Deir Ó Muircheartaigh nach raibh sé riamh buartha ina shaol, go gcaithfimid sult agus súp a bhaint as an saol - sé sin, "carpe diem," mar is achar beag i ndáiríre é an saol céanna.

Deireann Doireann go dtosnaíonn lá an chluiche cheannais ar a leath i ndiaidh a sé ar maidin agus ó thús go nglaodh Mícheál ar a gclann iníonacha agus ar a gclann mhac leis na focail: "Éirigí suas. Is cleachtadh báis é an codladh!" Nathanna eile a léiríonn an fhealsúnacht agus an spioradáltacht atá ag an Muircheartach ná seanfhocail mar: "Bíonn Dia ar an mbóthar" nó "Is gaire cabhair De ná an doras." Sé sin níl aon éifeacht ar bith ag baint le bheith buartha faoi chúrsaí an tsaoil - caithfear éirí suas, aghaidh a thabhairt ar an saol agus beidh na freagraí ar fáil leis an gcur i ngleic sin, leis an gcur chuige, fiú sa streacailt agus sa choimhlint.

Seanfhocal eile is cuimhin liom go minic i mbéal an Mhuircheartaigh nuair a bhí mé ar scoil agus fiú ag obair leis ar an bhfoireann múinte céanna ná, "Beatha duine a thoil." Sé sin go mba cheart agus chóir d'aon duine ar bith a mhianta, a shoilse, a chroí agus a aislingí féin maidir leis an ghairm bheatha is dual dó nó di a leanúint. Sa tslí sin beidh an duine sona sásta nó gar dó ar a laghad ina shaol.

Seo ar bharr na rudaí a chorraíonn agus a bhogann mé maidir le mo ghrá mór don Ghaeilge. Tá a h-eagna féin nó a fealsúnacht féin ag baint le h-aon teanga ar bith ar domhan, agus leis an nGaeilge féin gan dabht. Cloisim agus aithním mó ghrá do mo theanga dúchais agus do m'oidhreacht agus do mo dhúchas mar Ghael agus mar dhuine daonna ar chaint nádúrtha diesbhéalach binnbhriathrach an Mhuircheartaigh.

Grá don Ghaeilge 6

2010-09-12T13:34:00.002+01:00

Leis an fhírinne a rá ceanglaím an grá atá agam don Ghaeilge le mo shaol mar scoláire agus mar mheánmhúinteoir. Bhí an t-ádh dearg orm go raibh sármhúinteoirí Gaeilge agam ar scoil agus go h-áirithe sa bhunscoil. Is cuimhin liom Mícheál Ó Muircheartaigh mar mhúinteoir sa mheánscoil le mo linnse mar dhalta agus ansin mar chomhmhúinteoir ar an bhfoireann teagaisc, gidh is gur éirigh se as an gceird bliain i ndiaidh dom tosnú ar an ngairm bheatha iontach tábhachtach sin mé fhéin. Bhíodh sé riamh de nós ag na múinteoirí Gaeilge labhairt le chéile sa teanga san i gcónaí, agus mar a dúirt mé d'fhoghlaim mé a lán uathu thar na blianta.

Mar a dúirt mé, táim díreach tar éis dírbheathaisnéis Uí Mhuircheartaigh a léamh agus cé nach bhfuil an leabhar céanna scríofa as Gaeilge is féidir rithimí na Gaeilge a fháil i gcónaí ar Bhéarla an údair. Anseo is ansiúd fiú faightear an feiniméan Éireannach iontach sin -an Hiberno English - i mbéal an údair. Is fíor a rá, a chairde, go bhfuil an feiniméan sin ag fáil bháis le teacht chun cinn an idirghréasáin. Mar shampla faightear an Hiberno-English san abairt seo leanas: "... and we gave most of the day in the church singing Latin hymns to the Blessed Virgin." Níl an tuiscint is atá i gceist ag an Muircheartach anseo maidir leis an mbriathar "give" ag gabháil leis an mbriathar sin sa Bhéarla. An Ghaeilge atá ar an abairt seo gan aon agó ná "!... agus thugamair an chuid is mó den lá sa tséipéal ag canadh 7rl." Ciallaíonn "thugamair" an rud ceanann céanna is a chiallaíonn "chaitheamair", sé sin, gan aon agó "and we spent..." sa Bhéarla. Níl an chiall sin ag gabháil leis an mbriathar "give" sa Bhéarla, ach gan dabht tá an chiall sin ag baint le "give" sa Hiberno-English. Mar a dúirt mé is féidir rithimí na Gaeilge a chloisint ar Bhéarla an Mhuircheartaigh i gcónaí.

Gan dabht ar domhan tá dlúthcheangal idir an dírbheathaisnéis nua-aimseartha seo leis na dírbheathaisnéisí iontacha fíorthábhachta a thagann ón gcuid sin sin den tír, dírbheathaisnéisí Mhuiris Uí Shúilleabhain, Thomáis Ui Chriomhthain agus Peig Sayers i mblianta luatha an chéid seo caite agus fiú le dírbheathaisnéis Mhaidhc Dainín Uí Shé, ceann a foilsíodh níos déanaí ar fad. Luann an Muircheartach go gcaitheadh sé agus a chlann dheartháireacha a lán dá gcuid ama ag cuardach na farraige i gcomhair raice ó longa a scriosadh le linn an Dara Cogadh Domhanda. Faightear an rud ceanann céanna sna leabhair a luaigh mé thuas, sé sin cuardach raice. Chomh maith leis sin luann an Muircheartach na dírbheathaineisí cáiliúla seo ina leabhar fhéinig. Admhaíonn sé go raibh grá mór ag a dheartháir Pádraig, RIP (iar-Phríomhfheidhmeannach Bhórd Soláthair an Leictreachais) ar na dírbheathaisnéisí clúiteacha cáiliúla sin a d'eascair as ithir Chiarraí agus as ithir an seanoileáin sin d'arbh ainm An Blascaod Mór.

Maille leis sin, luaitear a lán rudaí agus imeachtaí eile i leabhar an Mhuircheartaigh is a luaitear ins na dírbheathaisnéisí clasaiceacha eile, sé sin fiach coiníní agus iascaireacht bhradán. Chomh maith leis sin, ní raibh aon aibhléis nó leictreachas ar fáil ag daoine sa chuid sin den tír nó fiú in a lán áiteacha sa tír ag an am sin roimh scéim leictriú na tuaithe. Tugann an t-údar cur síos iontach ar an gcaoi a dhéanaidis a gcoinnlí féin ag an am, coinnlí féin-déanta nó féinseirbhíse ar a thugtaí padóga nó "padógs" - coinnle féinseirbhíse déanta as ceirteacha clúdaithe le saill ainmhíoch. Chomh maith leis sin tugann an Muircheartach cúntas maith dúinn ar bhairille céire a fuaireadar mar raic ón bhfarraige agus ar an slí a ndearnadar coinnlí as agus gur mhair na coinnlí céanna tráth an Chogaidh Dhomhanda go léir.

Ar lean

Grá don Ghaeilge 5

2010-09-07T23:22:00.002+01:00

Sa phost deireanach agam sa bhlag seo bhí mé ag tagairt don chraoltóir agus don tráchtaire iontach san Mícheál Ó Muircheartaigh a bhí ina mhúinteoir sa scoil ar ar fhreastailíos sna seachtóidí mar dhéagóir, sé sin Scoil Uí Chonaill anseo i mBaile Átha Cliath. Ní raibh sé mar mhúinteoir agam ach chaitheas bliain amháin ag múineadh ar an bhfoireann chéanna le Mícheál agus caithfidh mé a admháil gur fear fíórdheas cairdiúil é agus gur Gaeilgeoir fíorbhlasta deisbhéalach binnbhriathrach é ar deas bheith ag comhrá leis.

Mar a dúirt mé sa phost deiridh chomh maith táim díreach tar éis a chéad dhírbheathaisnéis From Dún Síon to Croke Park a léamh agus is fíorshuimiúil an léamh é domsa mar bhí aithne agam ar an bhfear céanna agus chomh maith leis sin luann sé daoine óna shaol múinteoireacha a bhfuil ar aithne agam.

Rud suimiúil amháin eile a bhfuil spéis agam féin ann ná na Coláistí Ullmhúcháin - coláistí ullmhúcháin speisialta lánGhaeilge a cuireadh ar bun in áiteacha éagsúla ar fud na tíre i mblianta luatha an Stáit s'againne chun ábhar múinteoirí idir bhuachaillí agus chailíní a ullmhú do na Coláistí Oiliúna. Gheobhaidh tú léirmheas críochnúil ar leabhar taighde a scríobhadh faoi na coláistí féin A Gaelic Experiment : The Preparatory System 1926 – 1961 and Coláiste Moibhí le Valerie Jones ag an nasc seo leanas Léirmheas Feasta. Deireadh na seanmhúinteoirí Gaeilge liom thar na blianta - agus is amhlaidh go bhfuil cuid mhaith den fhírinne sa tuairim chéanna - gur thug an t-oideachas a bhí ar fáil sna coláistí céanna lámh chúnta nach beag do chur chun cinn na Gaeilge sna Coláistí Oiliúna agus uaidh sin amach go dtí na scoileanna naisiúnta i mblianta luatha an Stáit bhig seo. Deirtear nach bhfuil béim ró-mhór ar an nGaeilge sna coláistí seo sa lá atá inniu ann. Ach is tuairim mhaol í seo nach bhfuil mé ró-chinnte faoi in aon chor - mar níl aon fhianaise bheacht agamsa - agus tá a fhios agam, leis, go bhfuil na léachtóirí is na cúntóirí éagsúla Gaeilge sna colaistí éagsúla ag saothrú go díograiseach dúthrachtach i ngort na teangan céanna i gcónaí.

An coláiste ar fhreastail an Muircheartach air ná Coláiste Íosagáin i gContae Chorcaigh a bhí suite sa Ghaeltacht díreach idir Baile Mhic Íre agus Cúil Aodha. Bhí an colaiste céanna faoi chúram na mBráithre ón Ord De La Salle. Dob é an Bráthair Peadar, uachtarán agus príomhoide an choláiste, croí agus anam na scoile, a raibh suim nach beag aige sa teanga agus sa chultúr Gaelach. Tugadh cuireadh d' aoínna speisialta chun labhairt leis na micléinn - scríbhneoirí, filí, amhránaithe agus cumadóirí éagsúla Gaeilge. Ní nach ionadh go raibh an Muircheartach sáite sa chultúr Gaelach ón tús gan trácht ar an bPeil Gaelach ina raibh sé páirteach mar imreoir díograiseach ó thús ar scoil agus sa choláiste. Chaith sé seal chomh maith mar thraenálaí d'imreoirí fhoireann Chiarraí a bhí lonnaithe i mBaile Átha Cliath.

Nuair a bhí mé sa séú bliain sa mheánscoil chuir mé iarratais isteach ar na coláistí éagsúla chun bheith i mo mhúinteoir agus is cuimhin liom freastal ar chaint bheag a thug Mícheál ar ghairm an oide. Séard a dúirt sé go bunúsach ná nár cheart ná cóir d'éinne dul le bunmhúinteoireacht gan suim a bheith aige i agus cion a bheith aige ar scoláirí óga ó cheithre bliana go dhá bhliain déag d'aois agus nár cheart d'éinne dul le meánmhúinteoireacht gan suim agus cion dá shamhail a bheith aige nó aici do dhéagóirí mar bíonn ar an múinteoir an chuid is mó den lá a chaitheamh leo. Comhairle mhaith uaidh an méid sin is dóigh liom.

Ar lean

Grá don Ghaeilge 4

2010-09-05T23:18:00.004+01:00

Ar na múinteoirí ar an bhfoireann i Scoil Uí Chonaill sna seascaidí agus sna seachtóidí den aois seo caite bhí Mícheál Ó Muircheartaigh an sárthráchtaire sin atá fós ag obair leis ar an raidio, gidh is go bhfuil sé tar éis ceithre scór bliain a shlánú ar dhromchla an phlainéid bhig ghoirm seo. Go deimhin rinne sé an tráchtaireacht raidio ar an gcluiche sinsearach san iomáint inniu idir Tiobraid Árann agus Cill Chainnigh agus aréir bhí sé mar aí speisialta ar an gclár teilifíse Up for the Match nuair a d'iompair sé Corn Liam Mhic Chárthaigh isteach sa stiúidio teilifíse. Ta Mícheál fós lán de chroí is d'aigne agus de dhíograis is de dhúthracht. Ní chreidfeá go raibh ochtó bliain slánaithe aige - cheapfá nach raibh sé ach timpeall trí scór bliain d'aois. Go maire tú an céad, a Mhíchíl!

Cén fath go bhfuil Mícheál Uasal Ó Muircheartaigh faoi chaibidil agam anseo? Bhuel bhí sé ina mhúinteoir bunscoile is meánscoile i Scoil Uí Chonaill i Sráid Risteamain Thuaidh, An Cuarbhóthar Thuaidh, Baile Átha Cliath , 1, scoil iontach stairiúil ar leag an Fuascailteoir Dómhnall Ó Conaill an bhunchloch sa bhliain chiniúnach sin 1828. D'fhreastailíos féin ar an meánscoil sin sna seachtóidí. Ach mo léan ní raibh Mícheál agam mar mhúinteoir ach mhúin sé mo dheartháir óg Pádraigh. Bhí Gaeilge bhreá bhinn riamh ag Mícheál. D'eírigh sé as an mhúinteoireacht sa bhliain 1981 nuair a bhí sé bliain is caoga d'aois agus chuaigh sé go lánaimseartha isteach mar chraoltóir in RTE agus Raidio na Gaeltachta.

Nuair a chláraigh mé mar mhéanmhúinteoir sa bhliain 1980 agus nuair a thosaíos ag múineadh sa mhéanscoil chéanna bhí Micheál ar an bhfoireann liom ar feadh bliana. Fear deas séimh cairdiúil ab ea an fear céanna agus sin mar a chuireann sé é féin i láthair fós ar na meáin chraolacháin fiú sa lá atá inniu ann. Fear mór Gaeilge is ea é gan aon agó a rinne agus a dhéanann a lán ar son chúis na teangan. Bhí sé ina chathaoirleach ar Bhord na Gaeilge uair amháin - eagraíocht ab ea í sin a aistríodh go Foras na Gaeilge - an comhlacht nua a bunaíodh ag deireadh na bliana 1999 i ndiaidh Chonradh Aoine an Chéasta ó thuaidh.

Léigh me chéad dhírbheathaisneis Mhíchíl Uí Mhuircheartaigh, From Dún Síon to Croke Park (Penguin Ireland, 2004) le déanaí . Léamh iontach deas comhráiteach atá sa leabhar seo - cheapfá go raibh Micheál ina shuí in aice leat ag insinst an scéil duit. I ndáiríre píre is scéalaí iontach é an Mícheál céanna. Sciobtar isteach sa scéal thú agus ní bhraitheann tú an t-am ag sleamhnú isteach is tú ag léamh na dírbheathaisnéise seo. Rugadh é i nDún Síon, sráidbhaile beag cúpla míle soir an bóthar ón Daingean, Contae Chiarraí. Breac-Ghaeltacht a bhí i nDún Síon agus bhí idir Ghaeilge is Bhéarla ag a chlann. Mar sin bhí Gaeilge aige ón gcliabhán. Caithfidh mé a rá go labhraíonn an Muircheartach binnbhriathrach deisbhéalach an Ghaeilge agus an Béarla leis na rithimeacha céanna. Uaireanta ní bheadh fhios agat cé acu an Béarla nó an Ghaeilge a bhíonn á labhairt aige, tá na rithimeacha chomh cosúil le chéile.

Anseo is ansiúd sa leabhar faightear nathanna traidisiúnta a d'úsáidí sa Ghaeltacht nuair a bhí an t-údar ag fás aníos, mar shampla an bheannacht seo leanas a thug comharsa d'Aintín May nuuair a d'fhill sí ar an mbaile tar éis beagnach caoga bliain a chaitheamh sna Stái;t Aontaithe: "Dé do bheatha-sa abhaile." Slí eile é sin chun "fáilte romhat abhaile a rá." Abairt iomlán eile as Gaeilge sa leabhar atá scríofa as Béarla gan aon agó ná "Is cinnte go bhfuil solas na bhFlaitheas ar Chonn scéalach anois." Ag tagairt do thaistealaí bóthair - nár thincéir é - d'arbh ainm Conn Riordan - fear fíor dheisbhéalach a raibh guth galánta Etonian aige.

Rud amháin eile a d'fhoghlaimíos ón leabhar ná gur smaoinigh an Muircheartach dul le múinteoireacht don chéad uair nuair a d'fhoghlaim sé go raibh scrúdú ann a thuill deontas nó scoláireacht i gcomhair an Choláiste Ullmhúcháin chlúitigh sin Coláiste Íosagáin a bhí suite cóngarach do Bhaile Mhic Íre. Sé an fáth gur tugadh coláiste ullmhúcháin ar an sórt sin scoile ná gurbh ullmhúchán do na Colaistí Ollúna na coláistí sin. Thagadh na scoláirí ó gach cearn den tír agus bhí gach canúint le cloisint ann - ó Chorca Dhuibhne i gCiarraí, ó gach contae sa Mhumhain, Ó Chonamara, Ó Thír Chonaill, Ó Phort Láirge agus ó Bhaile Átha Cliath. Mar sin bhí cleachtadh ag gach ábhar múinteora ar gach canúint faoi leith - bhí sé nádurtha go leor nathanna mar "Conas ata tú?" "Conas taoi?" "Conas atánn tú?" "Cad é mar ata tú?" "Cén chaoi bhfuil tú?" a úsaid nuair a bhuailfeadh tú le duine ó na Gaeltachtaí éagsúla.

Ar lean

Grá don Ghaeilge 3

2010-08-28T22:05:00.003+01:00

Teach an tSolais, Árainn Mhór

Is maith is cuimhin liom an chéad uair a tháinig an teilifíseán - an gléas iontach úrnua sin a d'fhógair tús an chultúir nua-aimseartha in Éirinn - chun an bhaile bhig inar rugadh mé - sé sin, Ros Cré, Contae Thiobraid Árann sa bhliain 1962 nuair a bunaíodh Teilifís Éireann. Ó thús tugadh áit speisialta don Ghaeilge - bíodh is go raibh sé sin beag go leor ó thaobh ama dhe - mar chuid thábhachtach d'ár n-oidhreacht agus d'ár gcultúr. Sa bhliain 1965 chraol Teilifís Éireann sraith fhoghlamtha darbh ainm Labhair Gaeilge Linn ina raibh Eoin Ó Súilleabhain, aisteoir cáiliúil, mar láithreoir. Buail ar an nasc seo leanas chun breathnú ar chartlann Amharclann na Mainistreach: Eoin Ó Súilleabháin . Mac ab ea é den scríbhneoir cumasach cailiúil sin Muiris Ó Súilleabháin a bádh go tobann tragóideach i mBá na Gaillimhe sa bhliain 1950. Sa bhliain 1967 craoladh sraith fhíor-thábhachtach eile de chláracha dar teideal Buntús Cainte. Cheannaigh ár máthair na leabhair a bhí ag gabháil leis an tsraith dúinn. Tá na láimhleabhair sin fós ar mo sheilfeanna áit éigint. Chun blas a fháil ar an sórt ruda a bhí i gceist sa chlár sin breathnaigh ar an nasc seo: Buntús Cainte .

An fáth go luaim na sraitheanna seo ná gurbh amhlaidh gur fhéach gach uile chlann a bhí ar aithne agam ar na cláracha sin. Fáth eile a luaim na cláracha seo ná go ndeachaigh leabhar a scríobh Muiris Ó Súilleabháin (1904-1950) go mór i gcionn orm sé sin Twenty Years a-Growing (1933) a léigh mé nuair nach raibh mé ach deich mbliana d'aois. Caithfidh mé a rá gur léigh mé an leagan Béarla den leabhar ar dtús mar ní raibh mo chuid Ghaeilge chomh snasta líofa sin chun Gaeilge shaibhir órga Uí Shúilleabhain a láimhseáil, ach is cuimhin liom gur léas an leagan Gaeilge dhe nuair a bhí mé sé bhliana déag d'aois. Bhí múinteoir iontach agam don Ghaeilge ar scoil ag an uair sin, an tUasal Pádraig Ó Súilleabháin a raibh Gaeilge nádúrtha ó dhúchas aige - Ciarraíoch ab ea é ó bhaile beag éigint i gCorca Dhuibhne. Bhí a fhios agam ansin go raibh neart Gaeilge ar mo thoil agam chun dul i ngleic leis an mbunthéacs Gaeilge Fiche Bliain ag Fás don dara h-uair. Blianta ina dhiaidh sin d'athléas an leabhar arís nuair a bhí an Ghaeilge á déanamh agam mar ábhar sa chéim B.A. i gColáiste na hOllscoile Bhaile Átha Cliath.

Grá don Ghaeilge 2

2010-08-17T23:16:00.002+01:00

An Loch Thoir, Árainn Mhór, Iúl 2010

Is cuimhim liom nach ndearnamar mórán Gaeilge leis an múinteoir a bhí againn sa séú rang sa bhunscoil - an tUasal Mac Diarmada. Cé go raibh neart Gaeilge aige bhí ní ba mhó spéise aige sa Mhata agus chaitheamar go leor ama ar an ábhar sin agus ar na h-ábhair eile seachas an Ghaeilge. Ach dob'iad na Bráithre Críostaí a bhí i mbun na scoile sin - Scoil Ceanach Naofa, An Cuarbhóthar Thuaidh, BÁC, 1 - agus cuireadh Bráthair éigint nach cuimhim liom a ainm anois isteach chugainn cúpla h-uair in aghaidh na seachtaine chun cur leis an méid Gaeilge a bhí á teagasc ag an nDiarmadach. Rinneamar na ceachtanna go léir nach mór sa leabhar clúiteach sin gramadaí a bhí ag na Bráithre Críostaí ag an am - Nua Chúrsa Gaeilge. Tá an leabhar sin fós agam agus bhain me úsaid aisti ag tús mo shaol múinteoireachta. Beidh togha na Gaeilge ag éinne a deir gur fhoghlaim sé a chuid ghramadaí ón téacleabhar iontach críochnúil sin! Bhí an leabhar ceannann céanna againn nuair a d'aistríomar isteach sa mheánscoil - Scoil Uí Choanaill sa bhliain 1971. Chomh maith leis sin is maith is cuimhim liom go ndearamar gach ceist Ghaeilge ó na h-iarpháipéirí scrúdaithe den sean Teastas Bunscoile.

Sa mheánscoil rinneamar na h-ábhair go leir as Gaeilge don Mheán Teist. Bhí se sin cosúil le tumadh isteach i gceann domhain linn snámha gan cumas snámha ionat. Ach ba ghearr gur fhoghlaimíomar na téarmaí éagsúla a bhí bainteach le Mata, le Laidin, le Fraincís, le h-Eolaíocht agus le Tráchtáil i dteanga ár sinsear. Sar i bhfad bhíomar go léir ag labhairt Ghaeilge go nádúrtha. Go dtí an lá inniu fanann téarmaí mar thacair uilechumachtacha, fo-thacair, triantáin chomhshleasacha, ús, brabús, crios measartha, iompó Cancer, iompó Capricorn, an Mol Thuaidh is an Mol Theas agus a lán eile nach iad ar bharr mo theangan agam.

Bhí a lán múinteoirí iontacha againn dona h-ábhair go léir nach mór. Ba neamhghách ag an am drochmhúinteoir a bheith agat i Scoil Uí Chonaill a bhí mar long na brataí i measc scoileanna na mBráithre i mBaile Átha Cliath. Na múinteoirí Gaeilge a bhí ann lem' linnse ná Mícheál Ó Muircheartaigh - an mórthráchtaire ar chluichí de chuid an Chumann Lúthchleas Gael - Mícheál Ó hEaráin ó Chontae Shligigh, agus Pádraig Uas. Ó Súilleabháin ó Chontae Chiarraí. Ba ó na sármhúinteoirí críochnúla seo a d'fhoghlaim mé mo chuid Ghaeilge go léir is fíor a rá.

Seanbhád Iascaigh, Árainn Mhór, Iúl 2010

Ní cuimhin liom go baileach an t-ainm a bhí ar scoil ina ndéanadh sraith amháin na scrúdaithe as Gaeilge agus na ranganna go léir eile na scrúdaithe as Béarla. Ach bhí na h-amanta ag athrú áfach agus ba sinne an rang deireannach a rinne ár scrúdaithe stáit as Gaeilge i Scoil Uí Chonaill. Bhí mo dheartháir Pádraig sa rang díreach fúmsa ar scoil agus rinne seisean a scrúdaithe as Béarla agus bhí na múinteoirí ceannanna céanna aigesean is a bhí agamsa.

Grá don Ghaeilge 1

2010-08-07T13:38:00.003+01:00

Teach an tSolais, Arainn Mhór, Iúl, 2010

Nuair a bhí mé sé bhliana d'aois buaileadh tinn m'athair leis an ngalar polaimiailítis - chaill sé úsáid a láimhe deise, ach bhí an t-ádh dearg leis nár chaill sé ní ba mhó. Ag an am sin chaill a lán daoine ar buaileadh tinn iad leis an ngalar uafásach sin úsáid a gcos agus fágadh a lán eile fiú ag maireachtaint ar scámhóg iarainn mar a tugadh ar an diabhal de mheaisín a rinne análú dóibh. Ar aon nós bhí ar an gclann s'againne aistriú go Baile Átha Cliath ó bhaile beag Ros Cré i gContae Thiobraid Árann,agus ba sa chathair mhór a thosnaigh agus a d'fhás mó ghrá don Ghaeilge.

An bhliain chinniúnach míle naoi gcéad agus a seasca ceathair a bhí ann - deirim "cinniúnach" mar bíonn gach bliain cinniúnach, nach mbíonn? Ar aon nós is cuimhin liom mo chéad lá ar scoil leis na mná rialta - ba cheart agus ba chóir dom bheith ag dul isteach sa chéad rang ag an am mar bhí mé in aois dó. Chuir seanchailleadh de bhean rialta scrúdú léitheoireachta orm sa Bhéarla agus d'éirigh go geal liom leis sin. Ansin chuir sí téacsleabhar Gaeilge ós mo chomhair amach agus d'iarr orm léamh. Ambaist, ní raibh mé ábalta fiú is focal amháin a aithint agus d'fhanas im' thost neirbhíseach. "Amadán," ar sise liom, bhain sí craith mhór asam agus is féidir liom fós fiú a mhéaracha tanaí géara a bhraitstint im' lámha. "Caithfidh tú dara rang na naionán a dhéanamh arís, níl léamh agat!" Agus sin mar a thit se amach go ndeara mé dara rang na naionán faoi dhó - an chéad uair i Ros Cré agus an dara h-uair i mBaile Átha Cliath." Ag an uair sin ghlac na tuismitheoirí le moltaí na múinteoirí agus níor cheistigh siad aon rud. Ar aon nós níor chuir an eachtra seo isteach nó amach ar mo thuistí féin. Is cuimhin liom gur gháir m'athairse, agus dúirt go ndéanfadh an bhliain sa bhreis ar scoil maitheas mór dom. Mar a thit cúrsaí amach bhí an ceart ag mo dhaid.

Nuair a chuaigh mé ar an mbunscoil bhí mé bliain amháin ní ba shine ná na buachaillí eile ach bhí mé i bhfad ní b'aibí agus bhain mé sult agus taithneamh as bheith ag déanamh m'obair scoile is bhaile i ndiaidh blianta ag gabháil do cúrsaí na naíonán. Chuir na h-ábhair go léir iontas an domhain orm agus bhain mé taitneamh nach beag as iad a fhoghlaim. Bhí mé i mo scoláire maith mar bhí mé ábalta gach rud nach mór a thuiscint. Dúirt an chéad mhúinteoir a bhí agam, fear óg le folt maith mór gruaige rua air, nach cuimhin liom a ainm anois, go raibh bua na dteangacha agam, agus go raibh mé go maith ag an nGaeilge.

Ach an múinteoir ab fhearr a bhí agam riamh ná seanfhear d'arbh ainm an tUasal Ó Muirí, fear a bhí chomh maol le h-ubh. Sár-mhúinteoir a bhí ann agus d'fhoghlain mé mórán i ngach ábhar go h-éasca uaidh, agus duine mór ceoil ab ea é agus chuireamar a lán amhrán, idir Bhéarla agus Ghaeilge go glanmheabhar ina rang. Bhí O Muirí againn do rang a trí agus rang a ceathair agus b'uaidh a smaoinigh mé ar bheith i mo mhúinteoir don chéad uair i ndáiríre i mo shaol. Le linn an dá bhliain sin thagadh Bráthair Críostaí d'arbh ainm Ó Cathasaigh isteach chun faobhar agus snas a chuir ar ár gcuid Ghaeilge. Fear mór gramadaí ab ea é agus b'uaidh-sean a d'fhoghlaimigh mé na briathra go léir - gach aimsir, gach módh agus fiú An Módh Foshuiteach. Ag an uair sin bhí béim an-mhór ar an ngramadach. Bhí an t-ádh liom mar bhí an ceart ag an múinteoir rua go raibh bua na dteangacha agam. Is cuimhin liom go bhfaigheadh cuid des na daltaí laga nó iadsan nár fhoghlaimigh a chuid cheachtanna buille den leathar, gléas uafásach smachtaithe a bhí ag na múinteoirí ag an am sin.

Uair nó dhó roimh dhul faoi na gréine: Árainn Mhór

Ansin cuireadh mé i rang a 5 A mar cheap an tUasal Ó Muirí go mba cheart dom roinnt ábhar sa bhreis a dhéanamh as Gaeilge. Rinneamar Stair agus Tír Eolas ansin as Gaeilge. Bhí múinteóir iontach againn sa rang sin - an tUasal Seán Ó Sé. Fear mór Gaeilge ab ea eisean chomh maith. Ní raibh pearsantacht ró-chairdiúil nó ró-thairraingteach aige ach bhí sé an-ordaithe go deo i leagan amach a ranganna agus i gcur chuige an teagaisc. Bhíodh jab beag nó ról beag ag gach duiine dena scoláirí sa rang, duine chun giúirléidí na céimseatan a bhailíú ón gcófra agus iad a leagan faoi bhun an chláir dhuibh speisialta a bhí iage don chéimseata amhain. Bhíodh ar dhalta eile seasamh suas as am faoi leith agus an focal "paidreacha" a ghlaoch amach agus ar chlos an gháir chatha san sheasadh na daltaí go léir suas chun paidreacha an lae a rá go béasadh solúnta. Bhíodh ar dhaltaí eile garannaí beaga eile a dheamhach chomh maith - an chailc agus an glantóir a chur amach fé bhun an chláir dhuibh, na chláir éagsúla a ghlanadh, na cóipleabhair a bhailiú, agus fiú sean rothar Raleigh mór dubh a shiúil trasna an ranga chun an dorais le h-aghaidh chleachtadh coirp an tseanmhúinteora - théadh sé ag rothaíocht síos go dtí lár na cathrach gach lón nach mór.

Bhí clár dubh speisialta eile aige don ailgéabar agus don uimhiríocht. Ansin bhí clár beag tanaí ar leith aige d'fhoclóir na Gaeilge. Chuireadh sé nathanna úsáideacha a bhí orainn a chur go glanmheabhar ar an gclár dubh speisialta sin. Thugadh se "focla mairceálta" ar na nathanna cainte úsaideacha sin. Mar a dúirt mé fear searbh ab ea é a dúradh go raibh crosta cantalach agus baisteadh an t-ainm "An Tarbh" air ó na seanlaethanta. Bhí bata mór adhmaid aige ach ní chuimhin liom gur bhain se úsáid mhór as an mbata céanna ach dhá uair ar a mhéid nuair a thuill buachaillí dána an píonós sin. Mar sin is féidir liom a rá go raibh glam Uí Shé i bhfad ní ba mheasa ná a ghreim. Táimse fein ana-shásta go raibh múinteoirí den scoth sin againn - sár-mhúinteoirí críochnúla maithe, a raibh meas acu ar a gceárd is ar a ndaltaí. Muimhnigh nach mór a bhí sna múinteoirí a bhí againn ar scoil - mic fheirmeoirí beaga ó Chiarraí, ó Chorcaigh agus ón gClár. D'fhoghlaimigh mé a lán uatha, go speisialta mo ghrá d'ár gcultúr agus dár dteanga ársa.

Ar lean

Sos agus Saoire in Isca Marina

2010-07-29T19:58:00.000+01:00

Ceann des na seanghiúirléidí ar taispeáint sna Due Casette

Tá an post seo á scríobh agam ó áit an-bheag d’arbh ainm Isca Marina, sráidbhaile beag iascaireachta timpeall deich gciliméadar ó dheas de chathair Soverato anseo ar chósta thiar Calabria, díreach ag bun an Mezzogiorno. Is anseo atá árasán ceannaithe agam fhéin agus mo bheirt dheartháireacha. Tá sé againn anois le bliain an mhí seo d’imigh tharainn agus táim cleachtaithe ar an timpeallacht máguaird um an dtaca seo. Tá na daoine dúchasacha an-chairdiúil ar fad mar is tuathánaigh iad go léir nach mór nó de bhunadh na tuaithe ar a laghad. Mar a dúirt bean an tí amháin a bhí i bhfeighil na cócaireachta i dteach Agriturismo ar a dtugtar Le Due Casette: “Sono Contadina,” sé sin, “Is tuathánach mé,” agus bhí sí ana-mhórtasach as sin. Caithfidh mé a rá go bhfuil meas mór agus cion nach beag agam ar a leithéid sin de dhaoine – daoine neamh-shoifisticiúil a chaitheann gnáthshaol agus a bhaineann an méid sin suilt agus súip as an saol gan bheith sa tóir ar an saibhreas as cuimse nó ar an rachmas.

Is amhlaidh go bhfuilim ag dul in aois, éirithe tuirseach de bheith sa tóir ar ardú céime i mo phost, nó dioplóma nua a bhaint amach nó carr níos fearr nó níos cumhachtaí a bheith agam nó pé rud nua eile atá sa bhfaisean ag an am seo. Ach, nuair a smaoiním air arís tá níos mó ná sin ag dul i bhfeidhm orm. Mar a deir na fealsaimh tá dhá mhódh ann chun an saol a chaitheamh – sé sin (i) rudaí a dhéanamh de shíor agus (ii) go simplí bheith beo, “to do” agus “to be” mar a thugtar orthu de ghnáth sa Bhéarla. I ndáiríre píre is é an chothromaíocht an rud is fearr – gach rud a bheith i gcothrom, gan a bheith ag dul thar fóir leis seo nó leis siúd. De ghnáth is é an chéad cheann a leanann an chuid is mó de dhaoine na nua h-aoise seo – daoine an aonú aois is fichead. Ta dearmad nach mór déanta acu ar an tarna módh maireachtála. Arís chun bheith praicticiúil agus réalaíoch caithfimid ár gcúraimí a chomhlíonadh, ár maireachtaint a thuilleamh, agus chucu-san caithfimíd bheith gníomhach agus ag déanamh. Admhaím sin ach caithfimid cothromaíocht a choiméad inár saol. Sin an fáth go mba cheart agus go mba chóir do gach éinne saoire mhaith a bheith acu, briseadh suntasach nó sos ó shaol na h-oibre d’fháilt go rialta. Sa tslí sin tugtar áird ar an sláinte mheabhrach

Árainn Mhór Abú

2010-07-09T15:05:00.002+01:00

Bhuel, a chairde, táim díreach tar éis filleadh ar mo theach tar éis sos ró-bheag a chaitheamh istigh ar an oileán. Bhí an áit bríomhar beomhar mar is gnách ag an am seo den bhliain le glórtha geala na scoláirí óga atá ag freastal ar an chéad chúrsa foghlamtha. Bhí spiorad iontach, mar is gnách gan aon agó i measc na múinteoirí fosta. Agus chuala mé nuacht ana-shuntasach gurbh í Gaeltacht Árainn Mhóir an t-aon Ghaeltacht a raibh méadú (as cuimse) ar líon na scoláirí inti, agus go raibh na huimhreacha titithe beagnach i ngach aon Ghaeltacht eile. Bhuel, comhghairdeachas do Mhánas agus dá fhoireann iontach - tá sibh ag déanamh éachta thuas ansin. Cathfidh mé a rá go mbraithim uaim an t-oileán, na daoine cairdiúla ón oileán agus gan dabht an fhoireann bhreá mhaith atá thuas ag Mánas - tá an t-ádh leis na scolairí múinteoirí den scoth sin a bheith acu -aon uair a fhágaim í. Bím suite go brónach i mo charr ar an mbád farraingteoireachta ag amharc isteach ar an chloch ghalánta ghlas breactha le h-aol.

Is doiligh go leor na laethanta gruama seo nuair nach gcloistear aon rud ar na meáin seachas drochscéalta faoi oibrithe dá ligean chun siúil bheith in ísle brí. Is rí-dhoiligh fosta éirí siniciúil faoin bpolaitíocht, faoi gheileagar na tíre, faoi chaimiléireacht na mbaincéirí, faoi fhíor-dhrochstaid an chórais leighis, fiú faoi staid na Gaeilge agus faoi fhabhanna eile gan aon agó. Ach is amhlaidh gurb iad na daoine óga lena mbeocht, lena mbrí agus lena bhfuinneamh a choimeádann muid óg agus dearfach. Chomh maith leis sin is rí-dheas a fheiceáil go bhfuil suim fós ag an méid sin daoine óga sa Ghaeilge. Tugann sé instealladh dóchais dom tar éis beagnach ocht mbliana fichead a chaitheamh ag gabháil dá teagasc go bhfuil siad ann a bhfuil grá acu don Ghaeilge, seantheanga ár muintire. Sin an fáth go bhfuil scoileanna samhraidh chomh tábhachtach sin dúinn go léir mar Ghaeil agus mar chultúr atá i bhfad níos difriúla ná an cultúr Béarla a roinnimid leis na Sasanaigh. Agus nílim ag fáil aon lochta ar an dara cultúr sin atá againn.

Chun críoch a chur ar an bpost beag seo ba mhaith liom mo bheannachtaí a sheoladh siar ó thuaidh don Choláiste, dá fhoireann iontach uile agus do mhuintir an oileáin. Chuir sé idir bhrón agus inspioráid i mo chroí bhocht nuair a ghlaoigh mé isteach ar Kathleen Boyle, bean uasal cróga lena bhfanainn sna seanlaethanta dom nuair bhí mé ag teagasc sa choláiste. Mar is eol do chách tá Kathleen ag tabhairt togha na h-aire dá chéadmhac Neil sa bhaile. Bheannaigh mé don leaid bocht. Chaitheas uair a chloig léí agus caithfidh mé a rá go raibh mo chroí nach mór briste ar mo bhealach síos chun an bháid - a leithéid sin d'fhulaingt a fheiceáil ar láimh amháin agus a leithéid sin de ghrá máthara ar an láimh eile. Gheall mé di go bhfillfinn sara i bhfad.

Caithfidh mé iarphost a chur lena bhfuil ráite agam thuas. D'iarr Mánas orm léitheireacht bheag de mo chuid dhánta fein a thabhairt don dá ardrang i Scoil Athphoirt. Caithfidh mé a rá gur bhain me an taithneamh agus sult as sin a dhéanamh dó. Pribhléid domsa ab ea é scaifte chomh béasach, tuisceanach, múinte a bheith mar lucht éisteachta, agus gan dabht ar domhan scaifte a raibh an méid suime sin acu sa Ghaeilge. Bhí a fhios agam go raibh mé ar thalamh naofa an fhile dhúchais, talamh naofa Phroinsias Mhic an Bhaird, ach tá súil agam go maithfidh sé dom é. Mar a dúirt mé sa teideal ar an bpíosa beag omóis seo: Árainn Mhór abú!

Ar Ais Arís!!

2010-06-01T23:27:00.000+01:00

Bhuel a chairde, ní thuigim cé chomh scioptha is a ghabhann na laethanta tharainn. Seo sinn agus mí an Mheithimh buailte linn agus muid ar thairseach an tsamhraidh. An uair dheiridh a scríobhas ar phár na blagchruinne bhí an domhan Gaelach faoi mhórbhrat bán an tsneachta. Sleamhnaíonn an t-am isteach ró-thapaidh ar fad. Ach sin mar a bhíonn cúrsaí i gcónaí is amhlaidh.

Táim díreach tagtha abhaile ó shocraid mo chol ceathar agus ualach an bhróin trom go leor ar mo ghuaillí. Fuair Briain bás go tobann an deireadh seachtaine seo d'imigh tharainn. Is amhlaidh gur bhuail taom titimis é - bhí an laige sin ann leis na blianta. Ní raibh sé ach cúpla bliain thar seasca agus é roinnt bhlianta éirithe as obair. Níor mhair sé fada go leor chun luach mhaith a shaothair a bhaint as a phinsean. Ach sin an saol.

Anois táim beagnach saor ó shrianta na bliana acadúla - faighimid laethanta saoire an tsamhraidh ar an Aoine seo. Bliain fhada thuirsiúil a bhí ann dom óir bhíos gafa le cúrsa acadúil - dioplóma san oideachas do dhaoine a bhfuil riachtanais speisialta orthu. Mar sin ní bhfuir mé deis aon rud a chumadh nó a scríobh sa bhlag Gaeilge seo agam. Caithfidh mé a admháil gur bhraitheas uaim an Ghaeilge. Chomh maith leis sin táim éirithe as an Ghaeilge a mhúineadh agus is amhlaidh go gcuireann sé sin isteach agus amach ar mo chumas sa teanga chéanna. Ar an láimh eile dhe bainim sásamh thar na bearta as an post nua atá agam ag teagaisc macléinn le Siondróm Asperger, Uathachas,nó iad siúd a bhfuil míchumais eile mar dhisléicse, diospraicse nó míchumais fhoghlama ginearálta orthu, bíodh sé sin éadrom nó meánach. (Asperger's Syndrome, Autism, dyslexia, dyspraxia, general learning disability, whether mild or moderate.)

Bhuel, táim druidte anois chun deiridh. Caithfidh mé críoch de shórt éigin a chur leis na smaointe fánacha seo agam. Caithfidh mé filleadh ar thobar na Gaeilge, bíodh sé sin sa léitheoireacht nó sa scríbhneoireacht féin. Gan dabht ba cheart agus ba chóir dom blaganna as Gaeilge a léamh agus fiú machnamh a dhéanamh orthu. Uatha san cuirfidh mé le mo stór focal gan aon agó.

Athbhliain agus Athbheochan

2010-01-02T12:48:00.005Z

Bhuel, a chairde, seo sinn agus bliain bhreá úr nua ós ár gcomhair amach agus áthas an domhain ar an bhformhór dúinn an bhliain dhubh dhorcha 2009 a adhlacadh i gcúinne breacscamallach ár n-aigní. Éinne a raibh an droch-ádh leis nó léi seal maith a chaitheamh in oispidéal - mar a chaitheas féin nuair a bhí mé in aois dhá scór dom - agus a éiríonn leo teacht slán sábháilte as an umar pianmhar sin - tugann siad faoin saol amhail is go rabhadar ag tosú as an nua. Ní réamhléiriú feistithe nó réamhchleachtadh atá i gceist againn ar dhromchla an phlainéid bhig ghoirm seo - ní fhaighimid ach seans amháin súp agus sult a fháisceadh as an mbeatha. Tagann an nath beag Laidine isteach im'aigne - "carpe diem" leis an seanfhile Rómánach Horáit a mhol dá léitheoirí gan ródhóchas a bheith acu as an todchaí éiginnte ach smaoineamh ar an am i láthair agus ar na buanna go léir ata againn anois díreach. ( = Carpe diem quam minimum credula postero). Dúirt seanchomhleacaí liom, atá éirithe as an mhúinteoireacht leis na blianta, go mbainimid an crannchur náisiúnta nó an lató gach lá nuair a éiríonn linn ár gcosa a leagadh ar an talamh fiú. B'fhíor dhó gan aon agó. Mhol seisean dom smathán uisce beatha a ól gach oíche. Mhol Horáit ina dhán clúiteach thuasluaite agam dul i muinín an fhíona. Gan dabht dob é Naomh Pól a mhol an rud ceannann céanna do na Críostaithe luatha chomh maith.

Bhuel, a chairde, táim i mo shuí in aice leis an bhfuinneoig thosaigh de mo theach ag breathnú amach anois is arís ar na páistí atá ag imirt leis an sneachta atá ina brat geal fíorbhán is grian leathchumasach an gheimhridh ag lonrú go dóchasach ann. Glacaim misneach agus dóchas as an bhliain úrnua atá ós ár gcomhair amach. Buíochas le Dia tá an Tíogar Ceilteach - miotas nimhneach na sainte is an chíocrais - básaithe agus adlactha. Táimid go léir, ceapaim, i bhfad níos réadúla faoi mhaoin agus saibhreas an tsaoil. Mar a deir an seanfhocal, agus bíonn neart gaoise agus eagna in sna seanfhocail chéanna - "Is fearr an tsláinte ná na táinte." Caithfidh mé deireadh a chur leis an bpost beag seo, cith d'fháilt agus m'aghaidh a thabhairt ar na bóithre sleamhaine geala agus cuairt a thabhairt ar mo mháthair ina teach banaltrais.

Guím athbhliain faoi shona is faoi mhaise oraibh go léir. Bainigí sult agus súp as an bhliain agus go raibh abheochan mhór in bhur saol agaibh!

Slán tamall.

Tá grianghraf den radhard ó m'fhuinneoig thosaigh curtha agam thuas ar barr an phoist

Fuinneamh an Fhocail

2009-12-28T12:53:00.009Z

Is oth liom, a chairde, nach bhfuaireas aon deis scríobh ar bhlagchruinne na Gaeilge le linn thréimhse na Nollag. Mar sin, seolaim mo bheannachtaí chugaibh anois gidh is go bhfuil siad déanach go leor. Is séisiúr speisialta é an Nollaig, gan dabht ar domhan, séisiúr na síochána agus an dóchais, agus tá idir shíocháin agus dhóchas de dhíth ar an domhan seo i gcónaí.

Mar a dúras thuas is séisiúr speisialta é tréimhse na Nollag, agus is séisiúr é chomh maith atá lán d'fhilíocht agus de cheol - filíocht agus ceol an anama atá i gceist anseo agam. Ag an tráth seo den bhliain faighimid deis machnamh a dhéanamh ar ár saol tré chéile - ceisteanna doimhne a chur orainn féin faoin treo ina bhfuilimid ag druidim nó an bhfuil ár spriocanna áirithe pearsanta bainte amach againn. Sé mo bharúil gurb iad an ceol is an fhilíocht go h-áirithe a speagann sinn, a ardaíonn an spiorad is an mheanma, a thugann dóchas dúinn dul i ngleic le fadhbanna móra na linne agus fiú aghaidh a thabhairt ar an lá agus ar laethana uile na bliana romhainn amach.

Duine des na mórscríbhneoirí agus mórfhilí a chuaigh i bhfeidm go mór orm féin is mé i mo mhacléinn ar an ollscoil ná Samuel Taylor Coleridge, mórfhealsamh thréimhse na Rómánsaíochta i stair an Bhéarla. B'eisean a dúirt gurbh é an focal cuí san áit cuí croílár na stíle, "the right word in the right place," más buan mo chuimhne. Mar sin guím ceol is dánta agus cumhacht an cheoil is na ndánta oraibh go léir agus fuinneamh an fhocail don bhliain seo atá rohainn amach . I ndáiríre píre sin a thuigimse atá i geist i mBrollach Shoiscéal Naomh Eoin, agus gan dabht níos mó dóibhsin a chreideann i mBriathar Dé. Mar sin ba mhaith liom dán beag, lán d'fhuinneamh an fhocail agus lán de cheol a chur faoi bhúr mbráid anseo inniu, gídh is go bhfuil se pas beag déanach. Ach bíodh sin mar atá, teimís i muinín an fhocail fhileata: Seo dhaoibh dán beag de chuid Mháire Mhic an tSaoi duine de mhórfhilí na linne. Chomh maith leis sin tá nasc agam anseo ag bun an dáin do video beag ó YouTube leis an gcumadóir féin ag léamh an dáin:

OÍCHE NOLLAG

le Máire Mac an tSaoi

Le coinnle na n-aingeal tá an spéir amuigh breactha,
Tá fiacail an tseaca sa ghaoith ón gnoc,
Adaigh an tine is téir chun na leapan,
Luífidh Mac Dé ins an tigh seo anocht.

Fágfaidh an doras ar leathadh ina coinne,
An mhaighdean a thiocfaidh is a naí ar a hucht,
Deonaigh scíth an bhóthair a ligint, a Mhuire,
Luíodh Mac Dé ins an tigh seo anocht.

Bhí soilse ar lasadh i dtigh sin na haíochta,
Cóiriú gan caoile, bia agus deoch,
Do cheannaithe olla, do cheannaithe síoda,
Ach luífidh Mac Dé ins an tigh seo anocht.

Brúigh ar an nasc seo a leannas chun guth breá binn an fhile a chlos ag léamh an dáin iontaigh seo: Oiche Nollag

Thuas tá pictiúr a ghlacas le mo fón póca i lár na cathrach cúpla lá ó shin.

Randamacht agus Oirchill

2009-11-22T22:43:00.003Z

Is amhlaidh gurb é ceann de na rudaí is mó a chuireann sceon orainn - agus uafás fiú - ná an randamacht neamhphearsanta a bhaineann leis an saol i gcoitinne. Tarlaíonn a lán rudaí de sheans nó de thaisme, ach táthar ann a deir nach dtarlaíonn aon rud faoin spéir saolta go randamach, gurb amhlaidh go dtiteann rudaí amach faoi stiúr phleananna doiléire dothuigthe rúndiamhaire Dé. Uair amháin agus mé im’ ógánach neamhurchóideach agus fiú im’ fhear óg soineanta chreid mé a leithéid siúd, sé sin nach dtarlódh aon rud de sheans nó de thaisme ar an saol seo ach go dtitfeadh gach rud amach ina am cuí féinig agus in a am cuí féinig arís faoi scáth diamhair mistéireach oirchill Dé. Séard atá i gceist ag na diagaithe le h-oirchill nó le deonú Dé ná go bhfuil plean nó cuspóir uileghábhálach ag an gCruthaithóir – cuspóir uileghabhálach nach bhfuilimid in inmhe a shamhlú fiú gan trácht ar é a thuiscint in aon chur. Sea cinnte, is daoine beaga neamhshuntasacha sinn i gcomparáid le fairsinge agus scóipiúlacht na cruinne féin. Tagann an rann clúiteach sin de chuid Shakespeare chun chuimhne dom, na focail a chuir sé i mbéal Gloucester i dtraigéide King Lear:

“As flies to wanton boys are we to th' gods,
They kill us for their sport.”

Bhuel bíodh sin nó na bíodh. Bíodh Dia ann nó ná bíodh. Is cuma sa tsioc ar shlí. Nílim chun Dia a dhiúltú nó a bhréagnú anseo mar a dhéanann a léitheidí mar Richard deisbhéalach binnbhriathrach Dawkins. Ar an láimh eile dhe nílim chun é nó í a chosaint ach an oiread – a rá go bhfuil oirchill de shaghas éigint taobh thiar den domhan tathagach seo ‘gainne.

Séard atá i gceist agam anseo ná an eispéireas dothuigthe, uafásach, scanrúil sin a bhriseann is a scriosann an duine daonna nuair a thiteann rudaí tragóideacha truamhéalacha amach cosúil leis an timpiste uafásach sin a tharla le déanaí ar bhóithre na Gaillimhe. Gan dabht tagraím don tionóisc chinniúnach sin (Feictear an nasc seo: Tragóid ) a tharla ar an mbóthar idir Baile an Mhuilinn agus Ballindine i gContae na Gaillimhe Dé Máirt seo caite a d’fhág ceathrar scolaire óga – cailíní óga iad go léir ins na ficheadaí luatha – chomh marbh le clocha fuara ar an ród fuarchúiseach. Ba mhicléinn iad uile in Ollcoil na Gaillimhe. Ní raibh siad ach ag tairseach an tsaoil. Ba randamach tragóideach an buille dóibhsan agus dá muintir uilig. Tháinig cailín bocht amháin slán ach tá an créatúr bocht fós i mbaol - í sínte gan aithne gan urlabhra ar chlár a droma in oispidéal Beaumont anseo láimh liom i mBaile Atha Cliath. Ba mhaith liom mo bheannachtaí a chur chuici agus chuig a muintir uilig in am seo a ngátair. Ní féidir linn a mbuairt ná a bhfulingt a thuiscint. Chuala mé nath éigint uair amháin a deir: "Scríobhann an Cruthaitheoir le línte cama nach féidir linn a léamh." Fágaim cíoradh an natha ait sin libh a leitheoirí díle.

Scriostar sinn i ndiaidh tragóide chomh h-uafásach leis an gceann a luaigh mé díreach ansin - agus ba cheart agus ba chóir go scriosfaí mar is fíor luachmhar leochailleach an bláth é an saol. Agus, a chairde croí, ní bláth ilbhliantiúil é ach an oiread.

Bainigí uile súp agus sult as an saol fad a mhaireann sibh! Mar a deir an seanrann sin:

“Maireann an chraobh ar an bhfál ach ní mhaireann an lámh do chur.”

Féith na Cruthaíochta

2009-11-14T14:55:00.005Z

De réir mar a théim in aois déanaim iarracht nach beag an tsiniciúlacht a sheachaint. Dar liom gurb í an tsiniciúlacht chéanna ceann de na míbhuntaistí a bhaineann le sleamhnú isteach na mblianta. Uair dá raibh is cuimhin liom siúl isteach i seomra foirne amháin i meánscoil chlúiteach ins na h-ochtóidí luatha den aois seo caite agus mé in ard-ghiúmar faoi rang maith a bhí tar éis bheith agam agus gurbh é an freagra a fuair mé ó sheanmhúinteoir a bhí suite i gcúinne amháin ná: "Foghlaimeoidh tú an fhírinne sar i bhfar!" Caithfidh mé a rá gur bhain an ráiteas sin uaidh siar asam ag an am. Bíodh sin mar atá, caithfidh mé a rá leis go dtuigim dó anois tar éis tríocha bliain dom a chaitheamh ag obair sa ghort, nó chun meafar eile a mhúnlú, tar éis tríocha bliain dom a chaitheamh ag treabhadh na mara.

Ní thugtar mórán cúrsaí traenála do mhúinteoirí le linn a saoil mhúinteoireachta. Go deimhin tá méid beag cúrsaí tacaíochta ann maidir le h-ábhair an churaclaim ach ní thugtar aon inseirbhísí ar an gcéird fhéinig maidir le cúrsaí proifisiúnta mar bhainistíocht ranga, iompar nó mí-iompar na ndaltaí, forbairt phearsanta agus forbairt phroifisiúnta an mhúinteora féin, módhanna nua teagaisc, athraithe móra sóisialta na linne, rangannaí ar an siceolaíocht nó ar an soceolaíocht féin. Is mithid dom stopadh mar tá go leor lochtanna ar an gcóras oideachais taobh amuigh de na cinn a bhaineann leis an gcéird fhéinig - na gearrthaí siar go léir 7rl.

Ar aon nós ní hí an tsiniciúlacht atá mar ábhar an phoist bhig seo dom ach a frithnimh, sé sin féith na cruthaíochta. Tar eis tríocha bliain dom ag treabhadh na mara mar a mhúnlaigh mé an meafar sin thuas, táim anois díreach sáite i gcúrsa mór maith inseirbhíse, nó leis an fhírinne a rá, cúrsa traenála nua - táim ag déanamh cleachtadh múinteioreachta arís, ag ullmhú pleananna ranga, pleananna téarma agus ag déanamh staidéir ar mhódhanna nua múinte, ar bhainistíocht ranga, ar chur chuige nua maidir le Mata, Béarla, Cumarsáid agus mar a bhaineann siadsan le múineadh daltaí laga. Ní mór dúinn go léir iniúchadh a dhéanamh ar ár saol proifisiúnta chun athbhrí a chur ann nó chun é úrú nó fiú a athbheoú.

Taobh amuigh de sin caithfimid go léir caithimh aimsire a bheith againn a scaoileann an strus is an brú chun siúil, is cuma sa tsioc cad iad na caithimh aimsire céanna. Téigh amach ag siúl fá na bóithre nó fa na cnoic má bhíonn an deis sin agat. Nó fiú bí ag ceol nó ag canadh nó ag scríobh. Le linn na tríocha bliain sin ata caite agam im' mhúinteoir thugas fé ndear gurbh iad na múinteoirí cruthaitheacha na daoine a bhí in ann coinneáil ar siúl, na daoine a bhí in ann an tsiniciúlacht a sheachaint, a bhí in inmhe iad fein a athbheoú bliain i ndiaidh bliana.

Gan dabht ar domhan is e féith na cruthaíochta íocshláinte nó frithnimh na siniciúlachta.

Thuas, grianghraf a ghlacas ar chiumhais abhainn an Arno - lungarno - Firenze cúpla blian ó shin. Dar liom is í cathair Firenze croílár na cruthaíochta

Déjà vu

2009-09-27T21:39:00.006+01:00

"Is amhlaidh go raibh mé díreach san áit cheannann chéanna seo uair dá raibh," arsa mise liom féin ar dul isteach dom tré gheata tosaigh Choláiste Phádraig an Luan seo caite. Go deimhin is maith is cuimhin liom dul faoi agallamh iontrála sa bhliain chinniúnach san, míle naoi gcéad is a seachtó sé - bliain m'ardteise. Ag an uair sin bhí ar an ábhar múinteora amhrán a chanadh mar ceapadh go mba chóir don teagascóir bheith in inmhe canadh. Bhí an t-ádh liom bheith in ann é a dhéanamh agus is cuimhin liom an t-amhrán clúiteach sin "Preab san Ól" a cheol. D' éirigh go geal liom san agallamh ach dhiúltaigh mé an an t-ionad sa choláiste sin mar theastaigh uaim bheith im' mheánmhúinteoir. Mar a dúirt mé cheana sna poist ar an mblag seo'gam bhí Micheál Ó Muircheartaigh (an tráchtaire clúiteach sin ar chluichí Chumann Lúthchleas Gael ar Raidio 1 gan aon agó atá faoi chaibidil agam anseo, agus é beagnach in aois a cheithre scór anois - go maire tú an céad, a Mhíchíl uasail) ó Chiarraí agus Mícheál Ó hEaráin ó Chontae Shligigh agam mar mhúinteoirí Gaeilge. Is maith is cuimhin liom an chéad Mhícheál díobh san á rá nár cheart d'éinne dul isteach sa bhunmhúinteoireacht gan bheith sásta a shaol oibre a chaitheamh le páistí beaga agus nár cheart d'éinne dul le méanmhúinteoireacht gan bheith in ann cur suas le déagóirí. Dob é sin an chomhairle ab fhearr a fuair mé riamh faoi chéird an oide. Fear fíorphraiticiúil é an Mícheal céanna. Bhí an scoth den Ghaeilge ag an mbeirt acusan. Iarbhunmhúinteoirí ab ea iad sula ndeachadar isteach sa dara leibhéal. Bhíodar bheirt anseo i gColáiste Phádraig sna caogaidí luatha.

Ar aon nós, séard a bhí ar siúl agam ná gur thosnaigh mé ar chúrsa eile iarchéime - Dioplóma Iarchéime sna Riachtanais Speisialta Oideachais. Bhraith mé gurbh amadán ceart mé bheith ag tosnú as an nua ar phleananna ranga, scéimeanna oibre, nótaí agus níos mó nótaí, gan trácht ar dhiabhal na téarmaíochta uafásaí atá ag baint leis an diabhal-rud céanna. Sea amadán ceart mé ach is fíor le rá gur tosú nua é i mbliain mo dhara bliain caogad dom. Mar sin ní dóigh liom go mbeidh a lán deiseanna agam scríobh ar phár na blagchruionne anseo mar ceapaim go mbeidh me ró-ghnóthach. Ach bíodh sin nó na bíodh leanfaidh mé ar aghaidh ag léamh an méid sin a scríobhann mo chairde dile ina mblaganna éagsúla. Slán beo leis na seanlaethe! Ní thiocfaidh siad ar ais choíche. Is maith is cuimhin liom an t-ógánach neamhurchóideach soineanta a bhí ionam na blianta ó shin agus mé ag siúl liom trén ngeata sin. Chuir sé ionadh, gliondar agus fiú sceon ar mó chroí an Luan cinniúnach seo caite go raibh an t-ógánach sin caillte leis na blianta agus é claochlóite anois ina fhear meánaosta le taithí na mblianta ar a sheanghuailne.

Thuas chuireas grianghraf den fheá mhaith mhór álainn a leagadh le déanaí. Bhí an fheá roinnt mhéadair lastuigh den gheata tosaigh. Moladh an leagadh toisc go raibh an crann ró-shean agus ana-chontúirteach. Feictear an nasc seo a leanas: Feá na Feasa

Cad is Grá Ann?

2009-09-05T19:15:00.008+01:00

Caithfidh mé a rá go bhfuil mé fada go leor ar dhomchla an phlainéid bhig seo agus nach dtuigim in aon chor cad tá i gceist nuair a luaitear an focal "grá." Is amhlaidh go luaitear go ró-mhinic an focal seo agus go laghdaíonn an mhinicíocht sin an bhrí. Ní h-é sin le rá nar léigh mé leabhair faoin ábhar - idir dhiagacht agus fhealsúnacht, gan trácht ar na dánta is na h-úrscéalta go léir. Lena chois sin, gan dabht, bhíos sáite i gcúpla caidreamh ó am go chéile im 'am ar an saol seo agus adhmhaím gur mhothaigh mé go rabhas i ngrá. Gan dabht ar domhan is rud é an rómánsúlacht a d'eascair agus a d'fhás ó aimsir na dTroubadours i leith agus ceapaim gur rud nó feiniméan siceolaíochta é a chruthaítear inár samhlaíocht fhéin. Bíodh sé sin nó na bíodh is amhlaidh go n-aithnímid feiniméan an ghrá nuair a mhothaímid é nó nuair a bheirtear orainn ina líon. Ar aon nós seo dhaoibh an dara dán a chumas ar laethanta saoire dhom san Iodáil. Níl ann ach focail ach is leor iad na focail. Bíonn an bhrí is an míniú de shíor sna focail seachas i gcoincheapanna teibí na meitifisice.

Iomar an Ghrá

Thíos ar thrá Isca
Trathnóna breá Lúnasa
Is páistí beaga ag léimt
In aghaidh na dtonnta
Tá beirt leannán ag pógadh -
Béal in aghaidh béil-
Ag tochailt go domhain
In iomar an ghrá.

Thíos ar thrá Isca
Is an ghrian fós go h-ard
Tá Iodálaigh dhonna dóite
Ag déanamh bolg le gréin.
Tá beirt fhear i mbád beag
Ag iomramh mar dhiabhail -
Ina bpáistí aríst.

Thíos ar thrá Isca
Trathnóna breá Lúnasa
Is sinn uilig ag iarraidh
Fuascailt ón mbuairt
Tá an fharraige mar mhantra
Dár saoradh ón mbrú.

Thíos ar thrá Isca
Trathnóna breá Lúnasa
Tá an ghrian is an gaineamh,
An t-uisce is an ghaoth
Ag tochailt go domhain
In iomar an ghrá.

Thuas - cúr na farraige ar thrá Isca Marina i gCalabria na hIodáile!

Ní Bhíonn in aon rud ach Seal

2009-08-29T16:41:00.005+01:00

Is í ceann de na mórfhabhanna a bhíonn againne mar dhaoine ná chomh tapaidh is a cheapaimid go sleamhnaíonn na laethanta uainn - is deacair i ndáiríre bhreith ar eireaball an am i láthair. Molann na daoine feasa dúinn conaí san am i láthair nó díreach i láthair na h-uaire gan a bheith caillte ar láimh amháin in aithreachas nó áiféala faoi rudaí a tharla san am atá caite agus nach féidir linn puinn a dhéanamh fúthu anois, agus ar an láimh eile dhe a bheith sáite in umar domhain na buartha faoin am atá le teacht. Má mhairimid faoi chathú nó faoi bhuairt nílimid saor dá laghad. Is é chroí-lár na saoirse é bheith in ann maireachtáil gan chathú agus gan bhuairt san am i láthair. Ach is fusa a rá ná a dhéanamh. Is obair saoil é i ndáiríre maireachtaint san am i láthair. Bhuel, ar aon nós, sin iad na smaointe a ritheann liom agus mé tagtha ar n-ais go hÉirinn tar éis cúig sheachtainí a chaitheamh san Iodáil Theas. Sin an fáth, i ndairíre, gur rith an seanfhocal sin thuas liom - Ní bhíonn in aon rud ach seal - mar theideal oiriúnach ar an bpost beag seo. Níor bhraith mé uaim an baile in aon chor mar is mó go mór a bhraithim mar Éireannach nó mar Ghael nuair a bhím thar lear. Níor scríobh mé mórán i nGaeilge nuair a bhí mé ann seachas cúpla dán. Seo ceann amháin díobh daoibh:

Im’ Aonar in Isca

Anseo in Isca na hIodáile
Is teanga mo dhúchais in easnamh
Is mé ag tóraíocht an fhocail iasachta
Braithim uaim aibítir mo chroí.

Anseo in Isca na hIodáile
Is Luke Kelly dá sheint
Ar mo ríomhaire glúine
Braithim pas beag uaigneach.

Ach is cuma sin is uile:
Is breá liom mo chomhluadar fhéinig
Is an ghrian dom’ dhó
Ag ruaigeadh uaim allas na sáighe.

Anseo in Isca na hIodáile
Fad ó spéartha liatha na gruaime
Suím faoi bhrat gorm gan scamall
Is ardaítear m’anam.

Anseo in Isca na hIodáile
Is teach beag nua agam faoin ngrian
Airím fréamhacha mo dhúchais
Ag bogadh faoin talamh tirim.

Chomh maith leis sin, a leitheoirí dile, feicim go bhfuil níos mó agaibh ann anois. Failte rómhaibh go léir.

Slán tamall.

Thuas chuireas pictiúr a ghlacas dena cnoic thart fá Isca i gCalabria na hIódáile

Sos Beag

2009-07-20T15:45:00.006+01:00

Níl a fhios agam cá dtéann an t-am in aon chor - sleamhnaíonn sé chomh gasta sin uainn. Ar aon nós caithfidh mé sos míosa nó níos mó a ghlacadh ón mblag seo. An fáth ná go bhfuilim ag dul síos go dtí an Iodáil Theas - Isca Marina - sráidbhaile beag ar chósta Mhuir Ionio. Anois, táimid chomh fada sin thíos ar mhéar na coise mar a déarfá nach bhfuil mórán fáil againn ar an idirlíon. Ar aon chaoi, níl an t-árasán ach tar éis a bheith tógtha.

Ansin, tá sé beartaithe agam briseadh a thógáil roimh fhilleadh ar obair - ag teagasc buachaillí a bhfuil Asperger's orthu. Is post é atá an-díocasach go deo, ach ar a shon san is obair an-sásúil í. Ós rud é go bhfuil cúpla galar nó tinneas orm - brú fola, airtríteas agus colaistéaról ard chomh maith leis an ghruaim, bíonn orm mám mór drugaí a thógáil in aghaidh an lae. Lena chois sin bíonn mo dhochtúir de shíor ag tathaint ort dhá chloch de mheáchan a bhaint díom, agus caithfidh mé éalú uaidh ar feadh míosa ar a laghad. Ar aon nós coinníonn na piollaí ag gluaiseacht mé ar scor ar bith. Anois, nílim ag gearáin in aon chor. Mar a deireadh mo dhaid, slán beo lena anam uasal, tá a lán sínte sa reilig a thabharfadh aon rud bheith beo ar an saol fós - fiú is dá mbéadh na tinnis éagsúla atá orainne orthu mar fhulaingt. Is amhliadh gurbh fhíor dhó.

Bhuel, ó bhí me an-óg bhí suim riamh agam i scríbhneoireacht - i mBéarla agus i nGaeilge, an dá ábhar arbh fhearr liom ar scoil. Nuair a bhíos sa mhéanscoil thosaigh mé ag scríobh d'irisleabhar na scoile, agus fós im' scoilse anois is mise eagarthóir an irisleabhair bhliantúla. Chomh maith leis sin tá grúpa beag scríbhneoireachta agam ar scoil agus é beartaithe agam blag a chur suas le nasc dár suíomh scoile. Ar aon nós sin an plean atá agam.

Bhuel, is oth liom a rá go gcaithfidh mé scarúint le pé duine atá amuigh ansin ag léamh na bhfocal seo. Gurab míle maith agaibh as bheith im' chomhluadar. Is mór agam é leis an fhírinne a rá. Mar a dúras roimhe seo caithfidh mé a lán nithe praicticiúla a dhéanamh, mar shampla, cistin a cheannach dár n-arasán nua san Iodáil, cúntais bhainc a oscailt, cúntais leictreachais, gáis agus uisce a oscailt agus a íoc astu, troscáin agus leabaí a ordú 7rl Anois níl ach an tríú chuid nó trian den chostas le h - íoc agam mar tá beirt deartháireacha agam agus roinnimid gach rud eadrainn. Is árasán teaghlaigh é i ndáiríre píre.

Anois caithfidh mé ullmhúcháin a dhéanamh don turas, siopadóireacht agus a leithéid, gan trácht ar an bpacáil uafásach nach maith liom ar chor ar bith.

Bhuel, fágaim agaibh mó bhuíochas, mo dea-ghuí agus mo bheannachtaí, chomh maith le mo chuid dhánta agus guím samhradh mór maith oraibh go léir. Slán tamall.

Tim.

Thuas, chuir mé pictiúr eile a ghlacas den nóinín mór, bláth simpli álainn siméadrach a thaitníonn go mór liom.

Seandánta 13

2009-07-19T19:53:00.005+01:00

Bhuel, caithfidh mé a rá, go dtarlaíonn míorúiltí ó am go chéile. Sé sin le rá, go bhfuil roinnt leitheoirí amuigh ansin ar an mblagchrinne a léann na blaganna éagsúla. Táim tar éis cuireadh a fháil ó Shéamas Ó Neachtain, eagarthóir irise breá nua as Gaeilge agus í siúd foilsithe sna Stáit Aontaithe. Táim ag déanamh tagairte don iris nua An Gael. Feic an nasc seo le do thoil: An Gael . Ós rud é go bhfuilim ag tabhairt tagairtí anseo bhéadh sé oiriúnach nasc a chur anseo leis chuig bhlag Shéamuis fhéin: brúigh anseo le do thoil: Séamus Ó Neachtain. Ar aon nós d'iarr an t-eagarthóir orm dha dhán a sheoladh chuige don chéad eagrán den iris ghalánta seo. Is féidir an chéad chóip a iniúchadh ag an nasc seo: brúigh anseo le do thoil: An Chéad Eagrán .

Bhuel, mar a dúirt mé cúpla uair roimhe seo, táim ag dul siar ar seandánta a scríobh mé agus á gcur i gcló anseo. Seo ceann eile dhaoibh:

Dathanna uile na mBláthanna

Bláthanna úra agus dhá shoitheach díobh,
Coinnle agus soilse ísle agus muidne ar an tolg
Agus guth iontach tarraingteach Luca Carboni sa chúlra,
An rithim bhreá rialta Iodáileach –
Gutaí oscailte agus dúnta
Agus muid ag éisteacht le fadhbanna a chéile agus eile
Agus screadaíl na ngirseach ag an gceolchoirm bheo –
Agus an t-amhránaí ag díol a anama leis an slua –
Anam ar díol, anam ar díol, anam ar díol,
Quanti colori di sassi e di fiori, di strade e di muri
Agus an guth éadrom ag mealladh an lucht éisteachta
An síol a ithe as a lámha.
Tú mar éinín beag bídeach eaglach i mo lámha
Agus mise dod’ chiúiniú, dod’ chur ar do shuaimhneas
Agus ár dteangacha ag cuimilt a chéile
Ar thóir an chompóird spiordálta,
Ag iarraidh breith ar an ngaoth.
Tá boladh breá úr óna bláthanna is óna coinnle.
Sar i bhfad múchfar iad agus rachfar a luí.
Sa dorchadas ní thabharfar faoi deara
Dathanna uile na mbláthanna.

Thuas tá pitiúr curtha agam de nóinín mór fiáin a ghlacas cúpla bliain ó shin.

Seandánta 12

2009-07-17T14:42:00.004+01:00

Seo dhaoibh thíos dán beag simplí iontuigthe ar ábhar an cheoil is ar an ndóigh ina gcoraíonn sé muid. Deirtear gurb í an ceol teanga an chroí nó teanga an ghrá. Is teanga idirnaisiúnta é gan focail mhínithe ar bith ag gabháil leis. Is créatúir muid a dhéanann fuaimeanna. Samhlaím gur eascair teangacha sna seana phluiseanna inar chónaigh ár sinsir. Rinneadar fuaimeanna éagsúla chun a mianta a chur in iúl agus chun eolas a fháil. De réir a chéile d'fhás agus d'eascair teangacha agus ceol. Is rud ana-bhunúsach é fuaimeanna an tsaoil nó fuaimeanna a dhéantar chun dul i dteagmháil le duine eile. Is rud fíor-álainn é an ceol a dhéantar chun leanbh a chur a chodladh. Is rud ana-chorraitheach e an ceol a dhéantar chun fuascailt a thabhairt do chroí atá faoi bhrú. Is rud fíor-thabhachtach é an ceol a dhéantar nuair a bhíonn meitheal ag obair ar fheirm nó i láthair oibre eile. Smaoinigh ar na h-amhráin a chantar le linn oibre mar rabhcáin mharaí nó rabhcáin háilléir. Is leor é seo mar réamhrá.

Tá an ceol ag tarraingt téada mo chroí

Tá an ceol ag tarraingt téada mo chroí –
Seanachruit na braistinte.
Táim cosúil le h-aindiúlach – tugtha dó,
Ceol na céille agus na díchéille,
Ceol an bhrí is ceol na h-easpa.
Seo mise agus Dylan Live ag fáisceadh a chroí
Agus mo chroí-se leis sa Royal Albert Hall 1965.
Blianta ó shin – na seascaidí agus mise im’ pháiste –
Deacair a chreidiúint go mbéinn bogtha ‘gus corraithe
Daichead bliana i ndiaidh an taifeadta.
Ach sin mar atá agus mar a bheidh go brách -
Is deacair na fáithe a dhiúltú nó a sheachaint.
Tá an ceol ag tarraingt téada mo chroí –
Seanachruit na braistinte.
Taim cosúil le deisceabal Rí an cheoil,
Le mac léinn an mhisteachais,
Le seanadraoi na págántachta,
Le leantóir Chríost an Damhsa,
Táim ar oilithreacht an cheoil –
Ag lorg brí nach bhfaighim san ól
Ná fiú i bhfreagraí na n-intleachtach
Ná i gcallán mór an domhain.
Tá an ceol ag tarraingt téada mo chroí –
Seanachruit na braistinte.

Seo dhíobh thuas grianghraf a ghlacas timpeall trí bhliana ó shin i gcathair Lucca i dTuscany na hIoldáile - Cláirseoir óg ag seinm i gceann des na cearnóga áilleacha na cathrach sin!

Seandánta 11

2009-07-17T14:19:00.004+01:00

Tuigim go bhfuil an dán thíos go mór as séisiúr, ach táim ag cur na ndánta atá ar meamram agam ar mo p.c. in ord ama. Is amhlaidh mar sin nach bhfuil aon chomhfhreagras idir na dánta agus an t-am i láthair maidir le h-aimsir agus cúrsaí domhanda mar atáid ag titim amach go laethiúil. Ach bíodh sin uile amhlaidh, ceapaim go bhfuil uilíocht agus brí nach beag ag baint leo. Nílim ag déanamh aon ceartúcháin da laghad orthu. Seo mar atáid sa bhunleagan sa chomhad agam.

Titim an Fhómhair

Órga na duilleoga roimh mhallthitim an fhómhair
Agus an fhearthainn bhog ag fliuchadh mo chroí.
Tá an séisiúr ana fhionnuar don am seo den bhliain
Agus tá grá úrnua ag bogadh is ag leá m’anama.
Éistim le guth fíorbhinn corraitheach Luca Carboni
Agus glacaim misneach is dóchas arís sa saol,
Dóchas go bhfuil gach rud mar ba cheart is ba chóir dó,
Go dtagann is go n-imíonn gach neach san am cuí,
Go dtiteann na duilleoga buíthe,donna, órga,
Go siúltar tríotha le buillí éadroma an choisithe,
Go scríobhtar fútha i ndánta is i ngearrscéalta,
Go seasann siad do shíorghluaiseacht an tsaoil
Agus go mbailítear iad i málaí móra dubha,
Go bhfuil na páistí is na leannáin i ngrá leotha,
Go nglacann an garraíadóir leo go réidh
Agus go bhfuil gach rud in ord agus in eagar,
Go dtiteann siad fad is atá Dia ag siúl sa ghairdín.
Braithim cumhacht Genesis agus fionnuaire an lae
Fad is atáim ag ithe an úill ó lámha Éabha.
Ach is duine fásta mé agus glacaim le mo dhualgaisí,
Go bhfuilim ciontach mar chách,
Gur peacach mé is gur peacach mo stór,
Go bhfuil an bheirt againn i sáinn mhór –
Fadhb na míthuisceana agus easpa muiníne –
Na páistí gortaithe agus róghortaithe.
Ach glacaimid misneach i mallthitim na nduilleog
Agus téimid i muinín an mhachnaimh,
I muinín Gautama Siddharta ar thóir na gaoise
Ar thóir na céille is eagna na h-aoise.
Sa deireadh thiar titfidh gach rud amach
Ina shéisiúr, ina shéisiúr is ina shéisiúr féin.

Thuas chuireas pictiúr a thóg me de thitim na nduilleog le linn an fhómhair im' eastát tithíochta fhéinig. Thógas an grianghraf timpeall ceithre bhliana ó shin!

Seandánta 10

2009-07-16T15:01:00.004+01:00

Bainim an-sult go deo as an taisteal agus go h-áirithe bheith ag taisteal go dtí na Gaeltachtaí anseo in Éirinn nó chuig an Iodáil, an tír is fearr liom ar dhromhchla an domhain seo, gan Éire a bheith san aireamh ar ndóigh. Ins an dá áit sin bím in ann mo shuimeanna i gcultúir, i ndaoine éagsúla agus i dteangachaí a úsáid nó a chur i bhfeidhm. Fuaireas an seandán seo a leiríonn na suimeanna sin go deas i measc na meamram atá ar mo p.c. Ta súil agam go mbainfidh sibh sult as. Seo dhaoibh é. Agus...Slán tamall...

Teanga an Taistil

Is breá bheith suite ar thraein
Ag dul chuig Venezia Santa Lucia
Agus guthanna breátha binne na nIodálach óg
Ag moladh an tsaoil atá iontu le ceiliúradh.
Is breá bheith ag éisteacht
Le ceol gutaí oscailte agus dúnta na hIodáilise,
La bellissima lingua del mondo
Agus mé ag scríobh i nGaeilge bhreá bhinn na hÉireann
Lena gutaí gearra ’gus fada, caola ’gus leathana.
Molaim an óige iontu, ragazzi e ragazze,
Molaim an spiorad iontu,
Grá don saol iontu,
Grá don bheatha iontu,
Grá dona h-iontaisí iontu –
“C’e il mare, c’e il mare”
A deir leaid óg amhain arís is arís eile
Agus na cailíní óga ag screadaíl in ard a gcinn is a ngutha.
Cuimhním ar dhán de chuid Emily Dickinson,
Comrádaí croí agus spioraid dom:
“Exultation is the going of an inland soul to sea,”
Agus tá muidne uile ag dul chuig chathair ársa,
Venezia álainn na farraige is na gcanálach,
Venezia na ngondole ’gus na ngondolieri ,
Venezia, la bellissima cittá del mondo.
Ag binario a sé tá taoide na dturasóirí ag teacht i dtír
Agus léimeann una bella ragazza
Isteach i mbaclainn a ghrá ghil.
Táimid uile ar tháirseach na h-áilleachta is na fírinne
Agus táim féin ag tumadh ina ndoimhneacht.

Thuas d'uaslódálas pictiúr eile a ghlacas i Venezia timpeall cúig bhliana ó shin.

Seandánta 9

2009-07-16T14:21:00.005+01:00

Seandán eile thíos daoibh, a léitheoirí díle. Má bhíonn sibh ag léamh na leathanaigh seo agam, bíodh a bhfuil le rá agam i mBéarla, Gaeilge nó fiú in Iodáilis, tuigfidh sibh go bhfuilim buailte bun ós cionn ag teangachaí, go dtéann cumhacht na bhfocal, pé teanga ina bhfuaimnítear iad, go mór i bhfeidhm orm. Chomh maith leis sin, feicfidh sibh gur iarracht gach a scríobhaim agus a chumaim ord agus eagar a chur ar mo dhomhan príobhaideach féin agus iarracht é sin leis, roinnt chéile a bhaint as an saol go coitianta. De réir mar a théim in aois athraíonn nó fiú claochlaíonn mo thuairimí. Suas go dtí go raibh mé a daichead bhí mé im' Chaitliceach ach ansin buaileadh tinn mé agus uaidh sin amach is amhlaidh gur chailleas aon chreideamh ceartchreidmheach a bhí agam. Is amhlaidh anois gur Búdaíoch de shórt éigin mé. Creidim go domhain sa saol, sa spioradáltacht, go h-áirithe i spioradáltacht an am anois nó an am í lathair. Mollann gach spioradáltacht dúinn maireachtáil san am i láthair. Ta an an t-am caite imithe gan filleadh agus an todhchaí, bhuel, níl sé ann in aon chor. Mar a deir an sean-nath Laidine: "Carpe diem" nó "beir ar an am i láthair" nó éalóidh sé uait! Mar sin, creidim go domhain sna focail thíos: "Téigh ag siúl sa ghrian thart fán chósta//Is gheobhaidh tú faoiseamh aigne is consiasa."

Siúlóid Fhómhair

Siúlóid mall i ngrian an fhómhair
Uair nó dhó roimh an eadarsholas.
Neamhghnách don Mhéan Fomhair
An teocht ag marcaíocht sna fichidí.
Téigh ag siúl sa ghrian thart fán chósta
Is gheobhaidh tú faoiseamh aigne is consiasa.
Sin a deir m’anam istigh arís is arís eile.
Tá cumhacht an leighis i ngaethe na gréine
Is beocht na cruinne sa ghaoth ón bhfarraige.
Níl néal fearrthainne ná scamall amháin na gruaime
Sa spéir gorm ós mo chionn ná ós bhur gcionn.
Cheapfá nach raibh bás ar dhromchla an domhain –
Nach bhfuil ann ach beatha i mullach beatha
Agas éiníní na mara ag canadh is ag canadh
Is an ghrian dá dtéamh is an fharraige dá gcothú.
Tá leigheas ann má lorgaítear é –
Ní gá ach dul dá thóraíocht –
Lean an t-anam agus a bhrionglóidí
Agus éist go géar agus go cúramach lena gcomhairle:
Téigh ag siúl sa ghrian thart fán chósta
Is gheobhaidh tú faoiseamh aigne is consiasa.

Thuas d'uaslódálas grianghraf a thóg me blianta ó shin de chaladh Bhinn Éadair, ceann des na aiteanna a dtéim ag siúl go minic - déanann an áit fhíorálainn sin maitheas agus leigheas dom chroí.

Seandánta 8

2009-07-16T13:57:00.005+01:00

Anois táim ar mo shuaimhneas i mó shuí dom ós comhair scáileán mo p.c. ag éiteacht le guth fíorbhinn fíorálainn Nina Simone, ceoltóir agus amhranaí ar ansa liom í. Cuireann sí an ghruaigh ina sheasamh ar dhroim mo mhuineáil lena paisean. Bíodh sin mar atá. Táim ag dul siar ar sheandánta a scríobh mé, agus i ndáiríre rinne me dearmad ar a lán acu. Is amhlaidh go scríobhann agus go gcumann muid dánta nuair a bhogtar sin ag an ngrá nó ag mórbhraitstint eile dar ndóigh. Is e an scéal céanna é maidir liom fhéinig gan aon agó. Fuair mé ceann eile a scríobh mé do sheanghrá liom - Aine gheal mo chroí. Rud amháin a dhéanann an grá dúinn nó go gclaochlaíonn sé muid go dtí go mbímíd sáite ina ghreim. Sin mar a bhíonn sé ar aon nós dar liom. Ar scor ar bith sin agaibh an dán thíos. Scríobh mé é timpeall cúig bhliana ó shin.

Stazione Venezia Mestre
(Dán d’Áine, Gile mo Chroí)

Im shuí dom i Venezia Mestre
Tá an ghrian ag téamh mo chroí.
Is cuma saibhir nó daibhir mé
Mar tá mo ghrá ina cónaí lastuigh.
Ta an Orient Express tar éis imeacht,
Traein bhreá shlachmhar gan smál –
Í glanta snasta ó bhun go barr,
Dubh galánta órga ar thóir an neamhghnáiche.
Is fearr liom i bhfad bheith mar atáim
Ag scríobh im leabhar dubh nótaí –
Nótaí faoi mo bhraistintí is mo smaointe
Ó thobar saibhir m’anam’ is mo chroí.
Im shuí dom i Venezia Mestre
Tá an ghrian ag téamh mo chroí.
Cloisim go bhfuil traein Padova in attesa
Is ceann eile chuig Bologna in partenza a binario tre.
Is cuma saibhir nó daibhir mé
Mar tá mo ghrá ina cónaí lastuigh.

Sin pictiúr díom fhéinig ag beathú na gcolúr i gCearnóg San Marco i Venezia mar ar scríobhas an dán thuas. Slán beo leis na seanlaethanta - ní thiocfaidh siad arís!!

Seandánta 7

2009-07-15T19:19:00.003+01:00

Bhuel is í an fhírinne lom í a rá nach bhfuil cinnteacht nó dearfacht ag baint le h-aon rud ar an saol seo. Sa Sean Tiomna nuair a chuaigh sólásaithe Iób, sé sin, Bildad, Zophar agus Eliphaz chuige tháinig siad leis na seanfhreagraí, an t-eagna nó an ghaois mar a chualadar é sa traidisiún. Bhíodar cinnte dearfa gurbh amhlaigh gur pheacaigh Iób agus gur pheacaigh sé go trom mar sciobadh gach uile ní faoin spéir ón bhfear bocht - a ghabháltas uile, a ainmhithe, na barraí go léir a bhí aige sna goirt, a shaibhreas agus fiú a chlann. Ní raibh rud ar bith faoin ngrian fágtha aige ach é ag fulaingt go pianmhar ar ualach brúscair. Thug siad na freagraí traidisiúnta dó i ndáiríre agus níor shólás nó faoiseamh iadsan dó. Bhí a fhios ag Iób nár pheacaigh sé in aghaidh Dé nó in aghaidh duine ar bith. Níor thuig sé cén fath gurbh éigean dó an méid sin péine a fhulaingt in aon chor - agus fulaingth neamhchionntach a bhí i gceist gan aon agó. Scrúdaigh mé go mion fadhb na fulaingte neamhchionntaí i mo bhlag as Béarla agus mar sin, más suim libh ceist an oilc téigí chuige sin agus cuir isteach na focail "olc" nó "fulaingt" - as Béarla ar ndóigh - agus gheobhaigh tú a lán postanna uaim ar an ábhar suimiúil sin.

Is fíor a rá mar sin go raibh neamhchinnteacht nó fiú amhras ar Iób bocht roimh chothrom nó cóir Dé. Dhealraigh sé go raibh Dia féin míchothrom agus éagóireacht ins an slí ar chaith sé le daoine. Bíodh is gur ghearáin sé go truamhéalach agus go searbh in ard a chinn is a ghutha le Dia níor chaill se riamh a chreideamh i nDia. Ag deireadh an scéil faigheann sé a ghabháltas uile ar ais agus caitheadh go maith leis as sin amach.

Tuigeann sibh anois, a leitheoirí, go bhfuilim ag caint faoi neamhchinnteacht nó éiginnteacht na beatha nó an tsaoil. Chumas dán ar an ábhar sin trí bliana ó shin. Sula gcuirfidh mé an dán fé bhun a bhfuil scríofa agam anseo, déanfaidh mé pointe suntasach amháin eile faoin éiginnteacht. Deir an fealsamh agus siceolaí, Eugene T. Gendlin, Ph. D., nach dtéann na cliaint a thagann chuige le fios nó le cinneacht réiteach a bhfadhbanna i bhfeabhas in aon chor. Iadsan atá neamhchinnte, caillte gan treo - iadsan a thagann biseach de shórt éigint orthu agus a éiríonn níos fearr.

Ar aon nós, seo dhaoibh an dán:

Neamhchinnteacht

Bliain nua, rang nua, aghaidheanna úra
agus muidne mar an gcéanna ach dulta in aois,
gan trácht ar an ghaois ba cheart a bheith ionainn
ach sin scéal eile agus muid mar mhangairí
ag díol eolais do dhaltaí nach bhfuil suim rómhór acu inár n-earraí caite – seanbhalcaisí an eolais.
Slán beo leis na seanlaethanta, leis an neamhshoifisticiúlacht,
leis an fhírinne shoiléir, leis na seanchinnteachtaí agus an dubh agus an bán
agus na seanmhúinteoirí ina bhfeisteas múinte – clócaí fada dubha.
B’shin uair eile, an aimsir atá caite, caite, caite gan filleadh go deo.
Buíochas le Dia, má tá sé nó sí ann, má tá fórsa taobh thiar den domhan,
a bhuí leis an bhfórsa sin, leis an stuif ónar eascair muid,
na blianta, blianta cairbreacha ó shin i gceo tiubh na staire is na réamhstaire.
Cé muid? Cá bhfuil muid ag dul? Cén fáth ann muid? Cad a chiallaíonn an bheatha, fiú an comhfhios?
Mórcheisteanna, mórcheisteanna i mullach a chéile agus muid fós ag múineadh
cinnteachtaí, cinnteachtaí, cinnteachtaí nach bhfuil muid ró-chinnte fúthu níos mó.
Ach sin ceist eile, ceist eile ar fad ar gá a chur fiú muna bhféadtar a fhreagairt.

Thuas chuireas suas grianghraf a ghlacas roinnt bhlianta ó shin i bPáirc Fhaiche Stíofáin. Nach deas an saol atá ag na lacha?

Seandánta 6

2009-07-15T11:21:00.005+01:00

Seandán eile daoibh, a chairde. Ni dóigh liom go bhfuil sé iontuigthe ar an gcéad léamh, agus mar sin ba cheart, dar liom, cúpla focal a rá faoi. Éinne a léann mo bhlag as Béarla beidh a fhios aige nó aici go bhfuil an dúlagar nó an ghruaim orm. Rinneadh an diagnóis sin níos mó ná deich mbliana ó shin. Bhuail sé mé go tobann nuair a shroich mé daichead bliain d'aois agus b'éigean dom tréimhse de sheacht seachtainí a chaitheamh in ospidéal síciatrach - ospidéal Naomh Pádraigh anseo i mBaile Atha Cliath - ceann des na h-ospidéil shíciatracha is fearr sa chuid seo den domhan. Ar aon nós, táim i mbarr mo shlainte ó shin i leith. Gan dabht ar domhan caithim piollaí frithdhúlagráin a thógáil - ceann amháin in aghaidh an lae. Níl aon dul as agam mar tá an galar atá orm cliniciúil. Ó na pointí sin tuigfidh siad an chuid is mó den dán thíos, mar shampla: línte 1-2, 7-10 agus 15-16. Ag an am sin chuaigh mé chomh fada sin thíos sa duibheagán nach raibh aon dul as agam ach iarracht a dhéanamh teacht suas arís. Bhuel - is amhlaidh go raibh slí éalaithe amháin eile agam - sé sin mo lámh a chur im' bhás féin, ach, buíochas le Dia, níor thógas an bealach sin. Rinne mé tréan-iarracht mo chosa a bhualadh de bhun an linn snámha agus mo chorp a thiomáint suas go dromchla an uisce chun aer úr na céille a shú isteach i mo scámhóga. Thuig mé ansin go raibh láidreacht, neart nó treise ionam nach raibh a fhios agam a bheith ionam roimhe sin. Míníonn sé sin línte 3 - 6.

Ní déarfaidh mé níos mó faoi anois, mar ceapaim go dtagann na píosaí beaga go léir le chéile uaidh sin amach. Ar scor ar bith, seo daoibh an dán, bíodh sé maith nó eile. Slán tamall.

Uaireanta briseann an ghrian.

Uaireanta briseann an ghrian tríd na scamaill
Is ruaigtear an ghruaim is fuaim an tsaoil.
Uaireanta beirtear orm gan choinne,
Fágtar ag machnamh mé ar cé chomh láidir is atáim,
Is cé chomh cumhachtach ‘tá spiorad na saoirse ionam
Nuair a thagann an treise aniar aduaidh orm.
Smaoiním anois is arís ar an tromluí uafásach sin,
Oíche dhorcha na bhfuarallas roimh theacht an leighis
Is mé sínte frithlag i bpianta gan mhianta
Ach bheith slán sábhailte i mbroinn mo mháthar.
Thosaigh an láir ag éirí ionam roimh dhúiseacht na súl
Is chuimhnigh mé ar Nietzsche bocht i gCathair Geneva –
É cloíte briste brúite agus a lámha timpeall ar mhuinéal an chapaill bhoicht.
Thuig mé díreach ansin praghas na céile is na míchéile araon.
Uaireanta briseann an ghrian tríd na scamaill
Is ruaigtear an ghruaim is fuaim an tsaoil
Mar a tharla nuair a léim comhleacaí dom’ ionsaí
Á rá nach raibh ionam ach duine leáite gan feidhm
Agus mallacht i mullach mallachta ag titim anuas orm
Is mé fágtha gan fhreagra, gan fhios, gan fhocal.
Ach le h-imeacht na laethanta d’éirigh Dáibhéad ionam
Is ghlac sé chuige a chrann tábhaill is mharaigh sé an fathach
A bhí dom chrá, dom chéasadh is dom chíapadh.
Theith gach sceoin is scéin, uamhan is uafás
Roimh Dhaithí beag a sheas an fód,
Roimh Dháibhéad mór an neamhchomhfheasa.

Thuas chuireas pictiúr eile a ghlacas le déanaí ar thrá Dhomhnach Bat - dul faoi na gréinne agus é frithchaite go tréan san uisce atá ina luí ar an tráigh.

Seandánta 5

2009-07-14T13:39:00.003+01:00

Níl's agam ó thalamh an domhain síos go dtí an t-ifreann fhéinig, má tá sé ann, conas is féidir liom mo chuid dánta a chur i gcló go h-oifigiúil. Bhuel, is é seo an meán is fearr chun iad a scaoileadh nó fiú a chraobhscaileadh ar an domhan mór. Gan dabht táim ag jócáil nó ag cothú grinn anseo. Bíodh sin mar atá, seo dhaoibh seandán eile ó mo pheann.

San Airdeall
(Aistriúchán ón Iodáilis ar Di Guardia le Umberto Fiori)

Tá aithne mhaith acu orm agus an ceart acu:
táim cosúil le madra,
ceann dena beithígh dhubha úd a chodlaíonn
i gclós monarchan –
má théann tú thar bráid, léimeann siad
i gcoinne an tsreangsconsa,
agus cé chomh minic is a deir tú “Síós leat!”
is é is mó a leanann siad ar aghaidh ag tafann
go dtí go mbíonn siad ar piachán.

Cé dhéanfaidh comhbhrón leo anois?
Bíonn a gcuid fola ar fiuchadh
go dtí go gcasann tú an coirnéal.
Bíonn gach éinne bodhraithe acu.
Taispeánann siad a bhfiacla is baineann siad greim
fiú as an sreang dheilgneach ach is iad na súile
is mó a chuireann sceoin orainn: iad ciúin suaimhneach
agus chomh geal leo siúd den nuabheirthe
nó iad siúd de dhealbh.

Tá fios a ngnó acu: an clós a choimeád slán.
Cé acu dhéanann siad é seo de dhualgas nó de dhúchas,
nach mbogtar thú, fiú ar feadh nóiméid
leis an eachtra sin a chuireann ar mire iad
fad a mhaireann siad?

Ar mo shon féin, tuigim an argóint seo
i bhfad níos fearr ná na cinn eile
a chuala mé tríd na blianta.
Aithním go soiléir
an guth fanaiceach a screadann amach –
go díreach mar seo, de thoradh an éid –
chun clós a ghéibhinn a chosaint.

Ní fios duit cad tá i gceist le bheith san airdeall,
bagairt dod’ chríoch a bhraistint
i ngach aon bholadh,
screadaíl in éadan an domhain mhóir
go dtí go bhfuil tú ar piachán
agus gan a fhios agat
cad é go díreach a chosnaíonn tú
nó cad is cúram duit.

Tá's 'am nach madra fíochmhar cosanta an madra thuas. Is é seo ceann den chúpla ceann de ghrianghrafanna atá glactha agam de mhadraí. Ghlacas an ceann thuas taobh amuigh de thig tabhairne The Summit Inn, Beann Éadair, Feabhra 2007.

Seandánta 4

2009-07-13T13:00:00.005+01:00

Seo dhaoibh dán liom a cuireadh i gcló cúpla bliain ó shin - dán beag dar teidil Na Leaids.

Na Leaids

An mhaidin lá arna mhárach is blas milteanach sa bhéal
Is an ceann ina roithleán de smaointe i mullach a chéil’.
Ta pian uafásach ar cúl na súl agus caidé an scéal –
Tá an carr ar iarraidh agus ní cuimhin leis an tale
Ach sin an saol, sin an saol, sin an saol.
Tá ceobhrán bog liath titithe ar an sliabh
Agus a chompánach óg glórmhar callánach ag maíomh
Gur chodail sé le cailín fad is a bhí sé ina thromsuan –
Grá corpartha is mianta na colainne ann go buan –
Sin a cheapann an boc óg agus tuigim dó.
Tuigim fosta don fhear níb’ shine gan aon agó.
Ar shlí amháin nó eile tuigim dóibh beirt –
Is leaids fós iad, is an gnéas mar dheargcheirt
Roimh tharbh dosmachtaithe na mianta.
Is leaids fós iad agus an bheirt acu sna déaga
Ag séanadh teacht na haoise is umar dubh na bpianta
Ach is sin mar atá, mar a bheidh agus mar a bhí leis na cianta.

Arís feicim gur chumas é ar an gceathrú la déag de Mhí na Samhna, 2003.

Thuas chuir me grianghraf eile a ghlacas i Mí an Mheán Fhomhair 2003 - dul faoi na gréine thart ar Chaladh Bheann Éadair.

Seandánta 3

2009-07-13T12:49:00.004+01:00

Bhuel, a chairde, Táim ag léamh siar tré sna dánta a scríobh mé as Gaeilge le blianta beaga anuas. Seo dhaoibh ceann eile.

Ní scríobhfaidh mé níos mó

Ní scríobhfaidh mé níos mó faoin ngruaim,
Tá an saol ró-lán d’fhuaim –
Fuaim na cumhachta agus iad siúd a chreideann
Gur déithe iad le fios a ngnótha léir.

Ach cónaím in áit faoi leith faoi scáth m’anama,
Faoi scáth Jung agus a shiceolaíochta –
Creidim i gcumhacht an neamhchomhfheasa
Agus i gcumhacht na míchumhachta.

Ní scríobhfaidh mé níos mó faoin ngruaim,
Táim bréan d’ualach mór a trioblóidí,
Bréan den dubh is den duibheagán
De gach rud a scriosann an spiorad.

Cónaím anois i ndomhan nua an anama,
Nach bhfuil dubh ná geal an t-am go léir
Ach é lán de dhathanna idir eatartha –
Uaireanta an fhearthainn agus uaireanta an ghrian.

Ní scríobhfaidh mé níos mó faoin ngruaim
Ach faoi gach rud a mhúsclaíonn mo chroí
Agus a ardaíonn an míniú is an brí –
Saol lán de nua-eitilt éinín an ghuí.

De réir an meamraim 'sé an data a scríobhas seo ná 14/11/2003.

Bhuel, thuas chuir mé pictiúr beag a ghlacas tuairim is an dáta céanna i bPairc an Fhionnuisce - crois an Phápa Eoin Pól atá léirithe gan aon agó!

Dán Gaeilge Eile ón Iodáil

2009-07-07T22:10:00.007+01:00

Níl's 'am i ndáiríre píre cén fáth go dtagann focail Ghaeilge chugam faoi spéartha geala gorma na hIodáile Theas. Caithfidh me a admháil go dtaithníonn an stíl mhaireachtála anseo i gCalabria go mór liom - saol saor ó bhrú is ó strus agus ó fhothram na cathrach móire. Is mór is maith liom an Iodáilis agus bainim an-sult go deo as í a labhairt. Ta mó líofacht san Iodáilis ag dul go mór i bhfeabhas - táim in ann fiú jócanna a thuiscint anois inti.

Ach nuair a bhím ag labhairt na hIodáilise tuigim nach Iodálach mé ach Gael a bhfuil suim aige i dteangachaí. Bhuel, a chairde, seo dán garbh go leor atáim díreach tar éis a scríobh as Gaeilge. Seo dhaoibh é - bíodh is go bhfuil sé thar is a bheith garbh agus tuatach.

Oíche Chorraitheach

Chaitheas oíche chorraitheach
in aerphort London Stansted -
gach éinne im' thimpeall
ag iarraidh codlata -
turasóir anseo ar an talamh -
duine eile sínte ar shuíochán,
srannadh ón mbuachaill taobh thiar -
is gáirí na n-oibrithe -
cailíní óga tagtha ar dualgas go luath -
duine ag casachtaigh,
beirt seanfhear ag roinnt gaoise
nó b'fhéidir fiú ag cúlchaint -
ní fios.
Cailín Oir-Eorpach ag éisteacht le ipod
is lánúin leathshean ag titim i ngrá arís.
Paisinéir amháin nó eile
ag amharc ar an scáileán -
eitiltí chuig gach cearn den Eoraip.
Ní fios cá bhfuilid ag dul,
ní fios cad chuige a bhfuilid ag druidim
ná cad uaidh a bhfuiulid ag éalú.
Ní fios cén brón atá ina luí orthu
ná cén fuascailt chroí
atá i ndán dóibh.

Thuas táim tar éis pictiúr breá a ghlacas de scairdeán álainn uisce díreach i lár Nicastro, ceann de na trí chathair a dhéanann suas Lamezia Terme. Thógas an pictiúr in Iúl 2007. Tá an áit seo gar go leor dár dteach nua san Iodáil!

Dán scríofa san Iodáil

2009-07-05T21:52:00.003+01:00

Táim ag scríobh an phoist seo ón Iodáil a chairde díle. Inniu bhí an aimsir thar a bheith iontach - bhí an ghrian ag spalpadh anuas ó na spéartha geala gorma. Bhí an teocht sna lártriochadaí - 35 céim Centigrade le bheith ceart. Thugamar cuairt ar ár dteach nua inniu agus tá sé beagnach réidh le h-aghaidh cónaithe. Beimid af fáil na n-eochracha Dé Céadaoin seo chugainn le cúnamh Dé. Táim in ann dul ar líne anseo mar táimid in óstán breá d'arb ainm Parco dei Principi i Rocella Jonica gar do láthair ár dtí nua. An chéad dán eile a chuirfidh mé anseo ná ceann a scríbh mé i leabhar beag nótaí in aerphort London Stansted. Seo dhaoibh é a chairde. Ceapaim go bhfuil sé iontuigthe agus nach gá aon mhíniú a thabhairt. Bainigí sult as. Slán tamall.

Dán Nua D’Áine

Uaireanta ní aithním an t-é a amharcann
Ar ais orm ón scathán
An t-é sin imithe i léithe,
An t-é sin imithe i raimhre,
Ach athnaím m’intinn
Mo bhraithstintí, mo chuimhní.

Uaireanta, i ngan fhios dom,
Ar bhealach neamhghnách,
Ar bhealach ait, an ait -
I ndáirire píre ró-ait -
Tagann iomhánna soiléire díot
Isteach im’ aigne.

Ní fios dom cár éalaigh na blianta -
Is an t-am atá caite
Mar thír eachtrannach dom anois.
Níor thuig mé ansin thú
Is tú caillte gan treo
Is d’aigne scoilte.

Bhí tú id’chailín neamhurchóideach,
Soineanta, soineanta, soineanta,
Brúite ag an domhan
Is ag gach duine -
Eaglach, neirbhíseach roimh chách -
Stróinséar nó cara fiú.

Uaireanta ní aithním an t-é a amharcann
Ar ais orm ón scathán
An t-é sin imithe i léithe,
An t-é sin imithe i raimhre
Ach athnaím m’intinn
Is an cailín lena raibh mé tráth.

Thuas chuir mé grianghraf a ghlacas i bPluais an Dúin Mhóir i gCo Chill Chainnigh - Dunmore Cave i mBéarla. Chuaigh mé ann le hÁine ar turas uair amháin sa bhliain 2003. Aolchuisne atá leirithe sa ghrianghraf ar ndóigh.

Seandánta 2

2009-07-03T13:52:00.005+01:00

Bhuel, a chairde, tá mé ag dul ar mo laethanta saoire - díreacht inniu - síos go dtí an Iodáil Theas - Soverato agus Catanzaro agus fiú Isca Marina mar a bhfuil teach beag ceannaithe agam fhéinig agus ag mo bheirt dheartháireacha. Beidh mé ag teacht ar ais chun freastal ar choinne dhochtúra ach beidh mé ag filleadh díreach ar an Iodáil go dtí lár Lúnasa ar a luaithe. Mar sin ní dóigh liom go mbeidh teacht éasca agam ar an idirlíon san áit iargúlta san ach is cuma. Mar sin seo seandán eile daoibh idir an dá linn. Tá súil agam go mbainfidh sibh taithneamh as.

Ómós do Lionáird Cohen

Táim fós faoi dhraíocht agat, a Lionáird,
Do ghuth mall domhain cumhachtach dom mhealladh
Chuig thír rúnda fad’ ó bhuarthaí an am i láthair.
Is cuireadh dom do ghuth dul ar aistear spioradálta,
Dul ag tóraíocht na gaoise is na saoirse.
Cosúil le mantra ón Oirthear misteach
Na focail dhraíochta ag titim ó do bhéal.
Dúisítear m’anam agus téann sí ag eitilt
I bhfad níos airde ná aon scamall spéire,
I bhfad níos airde ná aon eitleán saolta.
Téim ar aistear inmheánach,
Ar oilithreach príobháideach
Agus titeann an ciúnas is an suaimhneas
Mórthimpeall ar mo chorp –
Agus fágtar socair mé,
Chomh socair le crann
Roimh theacht an fhómhair is an gheimhridh.

Chum mé an dán sin 14/11/2003. Éinne a léann Still Point beidh a fhios aige gur leantóir mór mé den fhear céanna. Mar sin, a léitheoirí slán tamall.

Seandánta 1

2009-07-02T15:07:00.003+01:00

Is oth liom a rá nach bhfuil móran as an nua le rá agam sna postanna seo. Mar sin ní dhéarfaidh mé aon amaidí nó seafóid anseo. Ta sé beartaithe agam dul siar ar na dánta a chum mé roinnt bhlianta ó shin. Tosnóidh me le ceann a scríobh mé do bhean álainn a rabhas ag siúl amach léi ar feadh bliana nó mar sin. Feicim gur chumas é sa bhliain 2003. Seo dhaoibh é. B'fhéidir go bhfuil fiúntas de shaghas éigint ann. Níl a fhios agam, ach braithim arís im' chroí is im' chuisle an seanphaisean sin as an nua ar athléamh dom é, agus óna thaobh sin de tugann sé ionspioráid dom filleadh ar dhánta a chumadh. Bíodh sin mar atá, seo dhaoibh é:

Ar tí imeachta – d’ Áine dhil mó chroí

Suite sa tábhairne ’gus pionta leath-ólta,
Táim ar tháirseach saoil nua – dóchas na fáistine.
Cuimhním ort a Áine dhil agus guím rath is sláinte ort,
Cailín caoin mo bhrionglóidí agus mo neamhchomhfheasa.
Áit dhomhain éigin im’ chroí táim id’ theannta
Is tú im’ bhaclainn ’gus mé ag pógadh uait do dheora.
Tá saol nua tuillte ’gat,
Saoirse mhór na braitstinte,
Saoirse dhomhain do chroí.
Taim i ngrá leis an gcailín beag ionat,
Bun ós cionn tugtha dhuit,
Buailte, cloíte ag áilleacht do chroí.
Suite sa tábhairne ’gus pionta lán-ólta,
Cloisim glaoch imeachta eitilt FR212 –
Taim ag tóraíocht an bhrí faoi spéartha na hIodáile
Is tú im’ chroí is d’áilleacht im’ theannta
Mar bhrat slándála lán de chompórd an ghrá.
Tiocfaidh mé chugat in am marbh na hoíche,
Tiocfaidh me chugat in am an ísealbhrí.
Tiocfaidh me chugat le mo lámha láidre
Is glacfaidh mé thú slán im’ bhaclainn-se
Is pógfaidh mé uait na géardheora
Is béimid slán sábháilte i lámha a chéil’.

Thuas chuir mé grianghraf a ghlacas de dhealbh déanta as oighear i Salzburg na hOstaire, Nollaig 2005.

Smaointe Samhraidh 1

2009-07-01T16:37:00.006+01:00

Bhuel a chairde dile, conas tá agaibh laethanta seo an tsamhraidh? Ta súil agam go bhfuil sibh go léir ag coinneáil go rí-mhaith. Is fada an lá ó scríobh mé aon rud sa bhlag seo agus braithim uaim an Ghaolainn bhreá bhinn. Is eagal liom nach bhfaighim a lán ama chun mo chuid Ghaeilge a chleachtadh anois ó d'éiríos as bheith ag teagasc na teanga áille sin. I ndáiríre píre chaitheas beagnach 30 bliain sa ghnáthrang ag múineadh idir Ghaeilge, Reiligiún agus Scileanna Beatha, agus le blianta beaga anuas bhíos im' chomhordaitheoir ar an Idirbhliain. Anois táim tar éis bliain iontach a chaitheamh im' mhúinteoir acfainne ("acmhainne" a scríobhtar na laethanta seo gan aon agó! Ach bíodh na nithe beaga sin mar atáid - nithe beaga, nithe beaga, nithe beaga.)

Chomh maith leis sin, táthar tar éis glacadh lem' iarratas chun cúrsa oifigiúil a dhéanamh sa SEN - sé sin Special Educational Needs - is amhlaidh gur féidir Riachtanais Speisialta Oideachais a thabhairt ar an téarma úd. Séard a bhéas i gceist ins an gcúrsa sin ná dhá thréimhse de mhí - ceann amháin acusan roimh Nollaig agus an tarna ceann go luath san athbhliain - a chaitheamh i gColaiste Oiliúna Naomh Pádraig anseo i nDroim Conrach, Baile Atha Cliath. Mar sin beidh tréimhse dhá mhí ina iomláine saor ó scoil agam ach beidh mé sáite go domhain sa staidéar gan aon agó ó cheann ceann na seachtaine. Deir an réamheolas a fuair mé ó Choláiste Phádraig go leanfaidh na léachtanna agus na ranganna óna 9 go dtí a 4 a chlog san iarnóin gach lá agus creidim é. Tá a lán le foghlaim agam i ndairíre: Siceolaíocht an Uathachais (psychology of autism) - tá Aonad Uathachais againn ar scoil ina bhfuil trí chloigeann déag de scolairí - Disléicse, Neamhord Easnamh Airde (ADD), Neamhord Hipirghníomhaíochta Easnamh Airde (ADHD), Tástáil shíciméadrachta (Psychometric Testing) agus a lán ábhair phraiticiúla eile chomh maith. Taobh amuigh de sin beidh orainn cúrsaí deireadh seachtaine a dhéanamh, chomh maith le roinnt éigint staidéar ar líne a bheidh dualgaiseach nó éigeantach.

Bhuel, sin agaibh an nuacht uaim ar aon nós. Scéala eile ná go mbeidh mé ag dul síos go dtí an Iodáil Theas chun mí nó mar sin a chaitheamh in áit bheag álainn, Isca Marina i gCalabria, mar a bhfuil teach bídeach ceannaithe agam agus ag mo dheartháireacha. Ta súil agam post nó dhó eile a chur anseo sula rachaidh mé Dé Aoine seo chugainn.

Idir an dá linn,

Tógaigí go bog é agus beirigí bua is beannacht!

Thuas d'uaslódail mé pictiúr díom fhéinig agus roinnt de na buachaillí ón tAonad Uathachais ag Burgerking le deanaí!

Dán Nua Óm Pheann

2009-04-18T01:21:00.004+01:00

An Blascaod Mór 1

Ní i naomhóg éadrom gleoite
A chuamair isteach
Ach i mbád mór nua-aoiseach
Is sinne slán sábháilte ann –
Timpeall fiche dínn nó mar san
Lá samhraidh amháin –
Criosanna sábháilteachta in gach áit
Murab ionann agus sibhse,
A thaibhsí mo shamhlaíochta,
A chairde uaigneacha mó chroíse,
Muintir na sean-charraige,
Seanfhundúirí an tseanchultúir –
I bhfad níos sábhailte,
I bhfad níos compórdaí
Ná sibhse sna sean soithigh ghleoite,
Ag gluaiseacht mar spioraid
Ó Thír na nÓg
Ar dhomchla na farraige.

Bhíomair inár stróinséirí
Ag leagadh cos don chéad uair
Ar thalamh iontach draíochta
Ar aon chéim nach mór
Leis an ngealach –
Seanfhothraigh in gach áit –
Clocha, clocha, clocha
Caonach, caonach, caonach
Agus an ghaoth agus an fharraige
Agus an dreapadóireacht suas
Suas suas ón gcé
In aghaidh an chnoic.

Thuas d'uaslódáileas pictiúr a ghlacas de chreatlach de shean-naomhóig in Ionad an Bhlascaoid roinnt bhlianta ó shin.

Brón ar an mBás

2009-04-08T14:33:00.004+01:00

Anois tá na h-uimhreacha de na daoine bochta a maraíodh to tubaisteach sa chrith talún in Abruzzo na hIodáile fós ag ardú. Ó scríobh mé sa bhlag seo agus i mo bhlag Iodáilise Speranza tá líon na marbh ardaithe go 260. Tá 28 míle duine fágtha gan dídean. Táid go léir nach mór anois ag maireachtaint i bpobaill amuigh faoin aer. Is ceantar sléibhtiúil é Abruzzo. Amárach Deardaoin Mandála beidh socraidí stáit ann dos na daoine bochta a fuair bás go tragóideach. Déanaim comhbhrón lena muintir ata fágtha go dubhrónach, caillte agus tréigthe.

Ní feidir le héinne againn anseo atá compordach go leor cruachás na ndaoine bochta seo a thuiscint i gceart. Feictear suíomh idirlín RAI ag an nasc seo - tá a bhfuil ann an-chumhachtach agus ana-chorraitheach go deo - chun coimeád suas leis an tubaist uafásach seo: RAI . Mar a dúirt mé cheanna tá gach rud ar an domhan seo coibhneasta (relative). Cuireann sé dreach nua ar an drochscéal eacnamaíochta anseo in Éirinn agus fiú san Iodáil féin. Níl an saol ceart ná cothrom. Mar a deir na Francaigh: "C'est la vie!" Táim féin bun os cionn ag an tubaist agus corraithe go mór mar tá a lán cairde agam san Iodáil agus a lán cairde Iodálacha agam anseo in Éirinn. Scríobh mé mo chomhbhrón i mo bhlag Iodáilise. Tá mé féin agus mo dheartháireacha tar éis teach beag a cheannach i gCalabria toisc go bhfuil an méid sin grá againn don tír álainn sin agus do na hIodálaigh mar dhaoine.

Agus na cúrsaí tromchúiseacha agus tragóideacha á bplé agam tagann dán iontach de chuid an Phiarsaigh i gcuimhne dhom. Dan iontach is ea é a dhéanann iarracht dul i ngliec le mothú uafásach daonna an bhrón. Mar sin, ba mhaith liom, an dan sin a chur anseo mar thiomnú do mo chairde go léir ón Iodáil.

Bean Sléibhte ag Caoineadh a Mic

Brón ar an mbás is é dhubh mo chroí-se,
D'fhuadaigh mo ghrá is d'fhág mé cloíte,
Gan charaid gan chompánach faoi dhíon mo thí-se,
Ach an léan so im' lar is mé ag caoineadh.

Ag gabhail an tsléibhe dhom trathnóna
Do labhair an éanlaith liom go brónach,
Do labhair an naosc binn 's an crotach glórach
Ag faisnéis dom gur éag mo stórach.

Do ghlaoigh mé ort is do ghlór níor chualas,
Do ghlaoigh mé arís is freagra ní bhfuaireas,
Do phóg mé do bhéal, is a Dhia, nárbh fhuar é!
Och, is fuar í do leaba sa chillín uaigneach.

'S a uaigh fhód-ghlas ina bhfuil mo leanbh,
A uaigh chaol bheag, ós tú a leaba,
Mo bheannacht ort, 's na mílte beannacht
Ar na fódaibh glasa atá os cionn mo pheata.

Brón ar an mbás, ní féidir a shéanadh,
Leagann se úr is críon le chéile, -
Is a mhaicín mhánla, is e mo chéasadh
Do cholainn chaomh bheith ag déanamh créafóig'.

Is iontach go deo an dán seo ceapaim, mar léiríonn sé cé chomh maith is a bhí tuiscint ag an bPiarsach don bhrón agus go h-áirithe do bhrón máthar i ndiaidh bhás a páiste go h-an óg ar fad. D'fhéadfá a rá go raibh a fhios aige go raibh an bás i ndán dó féin agus gur thuig sé an brón a bhéadh ar a mhathair fein dá bharr. Is breá liom go mór an chéad dá líne sa rann deiridh, agus is mithid dom iad a athrá anseo:

Brón ar an mbás, ní feidir a shéanadh,
Leagann sé úr is críon le cheile.

Nach fíor agus rí-fhíor atá focail an Phiarsaigh!

Thuas d'uaslódálas pictiúr uafásach, corraitheach agus trafóideach a fuaireas ar shuíomh RAI. Brúigh ar an nasc ata curtha agam thuas don bealach teilifíse iontach san!

Seomra Suí Leapa

2009-04-07T14:45:00.005+01:00

Anois agus an Tíogar Ceilteach marbh, agus an tír titithe (tite) in umar domhain an éadóchais, tá mé ag feitheamh le fógairt an bhuiséid nua. Buiséad éigeandála atá i gceist gan aon agó. Bhuel, nuair a smaoiním gur maraíodh níos mó ná céad duine is caoga inné sa chrith talún a bhuail an ceantar mórthimpeall ar L'Aquila in Abruzzo na hIodáile níl ár gcuid gearán go ró-thábhachtach. An ceacht atá le foghlaim anseo: bíodh is go bhfuil cúrsaí airgeadais na tíre seo agus fiú an domhain mhóir ina iomláine i sáinn cheart d'fhéadfadh cúrsaí a bheith i bhfad níos measa - d'fhéadfaimis bheith inár luí marbh faoi bhrablach agus faoi spallaí chrith talún.

Mar a dúirt mé thuas tá ré an Tíogair Cheiltigh thart. Chun cur leis an meafar d'fhéadfaimis a rá go bhfuil corp an Tíogair chéanna ag lobhadh agus ag meath agus go bhfuil boladh bréan uafásach ag éirí as an gcorp ceanann céanna. Fágfaidh mé fúibh féin, a léitheoirí, cé uathu a bhfuil an boladh bréan ag teacht.

Is cuimhin liom na seachtóidí is na h-ochtóidí den chéad seo caite - bhí an geileagar ana lag ar fad in Éirinn agus bhí an caighdeán maireachtála go h-ainnis ar fad. Is cuimhin liom, agus mé im' dhéagóir agus im' bhall den Leigiún Mhuire (slán beo leis na seanlaethanta agius le laethe soineanta m'óige fhéinig) agus a bheith ag dul timpeall tithe le baill eile den eagraíocht choimeádach, shaonta sin agus bhuaileamar isteach chuig fhear óg i seomra suí leapa anseo i gcathair Bhaile Atha Cliath. Fear óg ón tuath a bhí ann agus e ag obair ins an tionscal tógála anseo sa chathair - gnáthoibrí a bhí ann gan aon cheárd ar bith aige. Is maith is cuimhin liom an semra beag bídeach sin - gach rud sa seomra ceanann céanna - cistin agus seomra suí agus seomra leapa in aon seomra bídeach suarach amháin. Cuireann na smaointe is na cuimhní cinn seo dan beag cumhachtach i gcuimhne dom - dán de chuid Chathail Uí Shearcaigh:

Aon Séasúr den Bhliain

Inár seomra suí leapa
seargann na plandaí tí
fiú i dtús an tSamhraidh.

Titeann duilleoga feoite
i measc deora taisligh
dusta agus proinn dhóite.

Ní ghlaonn an ghrian
isteach trí fhuinneog an dín
aon séisúr den bhliain.

Is anseo i saol seargtha
an bhrocsholais, ta sé ina Shamhain
ag plandaí is ag leannáin.

Thuas chuir mé pictiúr a ghlac mé aréir den spuaic nó den spíce atá i gceartlar Bhaile Atha Cliath. Caithfidh mé a rá go dtaithníonn an spuaic chéanna go mór liom, ach ins an ghrianghraf a d'uaslódáileas thuas tá sí timpeallaithe ag scamaill liath. D'aonghnó a chuir mé an pictiúr seo thuas. Ní bhíonn an ghrian ag taitneamh i gcónaí!

Nuala Ní Dhomhnaill agus a coimhlint le Mór

2009-04-06T13:09:00.007+01:00

Ins an bpost deireanach luaigh mé cé chomh doimhin, géarchúiseach, agus gan dabht tuisceanach, is atá léargas Nic Dhomhnaill ar chúrsaí banúla. Ta súil agam gur éirigh liom é sin a thaispeáint agus a leiriú sna tagairtí a rinne mé dá chuid dhánta. Cúpla bliain ó shin cheannaigh mé an leabhar Nuala Ní Dhomhnaill: Seclected Poems: Rogha Dánta (New island Books, 2000). Dob é an file dátheangach Michael Hartnett (Mícheál Ó hAirtnéid) a rinne an t-aistriúchan iontach ar na dánta faoin gclúdach.

Mar a dúirt mé sa phost díreach roimhe seo táim faoi dhraíocht le chomh tuisceanach is atá an Dómhnallach ní h-amháin do chúrsaí banúla, ach cé chomh tuisceanach is atá sí do chúrsaí grá. Maidir le cúrsaí grá tá sí ana-oscailte ar fad. Seard ata i gceist agam anseo ná an grá corpartha nó an grá collaí gan dabht. Tá an oscailteacht is an mhacántacht seo maidir leis na cúrsaí céanna an-láidir go deo ins an traidisiún liteartha, sé sin an traidisiún dúchasach Gaelach sular tháinig ann do thionchar na h-éiriceachta Jansenaí (the influence of the Jansenist heresy) ar dhiagacht mhóralta Mhá Nuad. Chuaigh an dhiagacht mhóralta dhiúltach seo go mór i bhfeidhm ar Chaitlicigh na hÉireann i ndiaidh bhunú Choláiste Phádraigh, Má Nuad sa bhliain 1795. Bíodh cúrsaí staire mar atáid, fillim anois ar dhánta Nic Dhomhnaill ata ana-chréúil, más ann do bhrí sin an fhocail i nGaeilge. Ar scor ar bith ba mhaith liom roinnt dhánta faoin bhean shamailteach sin ar a mbaisteann Ní Dhomhnaill an t-ainm "Mór." Gan dabht ar domhan is bean fhantasaíocht Nic Dhomhnaill í ach bean ana-dhaonna agus fiú ana-réalaíoch ar a shon san. Feictear an nasc seo d'alt ar áit an ghrá chorpartha i stair litríocht na hÉireann: Nasc 1

Seo dhíobh na dánta a phiocas amach faoi Mhór agus cúpla ceann eile nach n-ainmnítear Mór iontu ach ceapaim go bhfuil sí iontuigthe iontu!!:

Dúil

An fear
lena mhealbhóg
ag cur ocras orm;
na torrthaí úra fém' shúile
ag tarrach súlach
óm cheathrúna
is an smuasach
as croí mó chnámha;
ag lagú mo ghlúine
go dtitim.
oop-la!
barrathuisle,
Mór ar lár.

Mór Goraí

Táimse á rá leat,
a Mhóir mhíchuibhseach
go dtiocfaidh naithreacha uaithne
amach as do bholg
má fhanann tú ar gor
ar nimh na haithne
lá níos faide.

Cnuasaigh chugat isteach
mar bheach
na huaireanta chloig a osclaíonn amach
fén ngréin rinn-ghnáthach;
aibíonn siad sa teas.
Bailigh iad
is dein díobh
laethe meala.

Teist Dhonncha Dí Ar Mhór

Do sheas sí lomnocht
sa doircheacht
a basa fuara - iasc gealúr -
ar mo ghuailne
a cromáin - tine ghealáin
faoi dhá ré a bruinne.

Thomas mo cheann
i bhfeamnach a gruaige;
bhí tonn ghoirt na sáile
'am bhualadh, 'am shuathadh;
ár gcapaill bhána ag donnú
ina bhfrancaigh mhóra
gach aon ní ina chorcra.

Nuair a dhúisíos ar maidin bhí tinneas cinn orm.
Thugas fé ndeara
go raibh gainní an liathbhuí ag clúdach a colainne.
Bhí fiacla lofa an duibheagáin
ag drannadh orm.
Sea, thógas mo chip is mo mheanaithe
is theitheas liom.

Mór Cráite

Ta Mór go dlúth fé ghlas
ina meabhairín bheag fhéin; 3"/4"/2"
ábhar liath is bán -

dearg (a bhíonn na créachta
a bhathann leath na gcuileanna
faid is a dheineann an leath eile a mbiaiste
ar fheoil na n-imeall)

'Éistíg', in ainm Dé,' ar sise leis na préacháin
is cabairí an Daingin a thagann san iarnóin
ag suathadh a mbolg.

'Tá na héinne dúnta isteach
ina ifreann féinín féin.'
Scaipeann na mion-éin
nuair a chuireann sí scrabhadh scraith
lastuas dóibh.

Póg

Do phóg fear eile mé
i lar mo bheola,
do chuir sé a theanga
isteach i mo bhéal.
Níor bhraitheas faic.
Dúrt leis
'Téir abhaile, a dhearthairín,
tán tú ólta
is do bhean thall sa doras
ag fanacht."

Ach nuair a chuimhním ar do phógsa
critheann mo chromáin
Is imíonn
a bhfuil eatarthu
ina lacht.

Ta an friotal filíochta ana-chréúil agus ana-réadúil ar fad sna dánta seo. Ní úsaideann Ní Dhomhnaill aon fhocail theibí. Ta sí ag deighleáil lena taithí féin ar an saol agus ar an ngrá corportha. Tógaigí faoi deara na focail thathagacha (agus fiú beagnach tadhlach) seo ins na dánta thuas: "ag cur ocras orm;" "torrthaí úra;"(na h-orgáin atáirgthe fireann, gan dabht);"ag tarrach súlach" = sú = súlach = sé sin na súlaigh a thagann go díreach ó bhroinn na mná); "óm cheathrúna" = ('óm ghabhail gan dabht ar domhan; "ar gor", sé sin cosúil le cearc ina suí ar ubh nó uibheacha);"laethe meala;" "a basa fuara - iasc gealúr;" "a cromáin"( = a gabhail atá i gceist anseo i ndáiríre píre mar seasann na cosa agus na cromáin agus na ceathrúna ar shlí ana-fhisiciúil do ghníomh an ghnéis);"tine ghealáin" (= tine na méine atá i gceist anseo); "dhá ré a bruinne" (= na cíocha atá i gceist anseo). Tá an frása "i lar mo bheola" agus an abairt "chuir sé a theanga isteach i mo bhéal" ana-fhisiciúil ar fad. Ansin ar deireadh léimid faoi gcaoi ina dtéann a cromáin ina lacht: "Is imíonn a bhfuil eatarthu ina lacht." Tá an chaint anseo ana-fhisiciúil, ana-thathagach agus ana-thíriúil agus ana-chréúil go deo ach is cuma sa tsioc mar is sárfhilíocht atá i gceist. Gan dabht tá an friotal filíochta ana-chréúil agus ana-réadúil ar fad sna dánta seo ach is cumhachtaí go mór iad mar dhánta toisc go bhfuil siad chomh macánta agus chomh ionraic sin iontu féin. Togha filíochta atá thuas agus táim faoina draíocht agus faoina gheas. Maith thú, a Nuala. Gura fada buan thú, a chailín!!

Fuaireas an léaraid iontach thuas de Shíle na Gigs nó Síle na gCíoch ar an suíomh idirlíon seo: Nasc 2

Nuala Ní Dhomhnaill agus an An Tuiscint Bhanúil

2009-04-01T20:25:00.005+01:00

Bhuaileas leis an sárfhile - agus is sárfhile í gan aon agó - Nuala Ní Dhomhnaill timpeall sé bliana ó shin ar chuairt dom chuig lá oscailte i Roinn na Nua-Ghaeilge, i gColaiste na hOllscoile, Baile Atha Cliath. Ag an am bhí sí ina file cónaitheach ansin ar feadh bliana. Thug sí léacht bhreá dos na scoláirí - séú blianaigh onóracha ó na meánscoileanna mórthimpeall. Ba chuma liom ar nó nár thuig na scolairí í mar bhí a dúthracht agus a díograis inbhraite agus muna thuigeadar a raibh le rá aici bhraitheadar a paisean agus a grá don teanga. Sin é an príomhrud, ceapaim, maidir le teanga ar bith - an grá agus an paisean don teanga labhartha - agus scríofa gan dabht. Anseo is luachmhar an rud é a mheabhrú dúinn féin gur traidisiún béil a bhí i gceist maidir le filíocht i gcoiteann ar fud an domhain. Is leis na céadta is déanaí a ghlactar le filíocht mar chuid den chultúr scríofa. Bhíodh sin mar atá, is file í Nuala Ní Dhomhnaill ar dúil di an paisean agus an grá - an grá do theanga na Gaeilge agus an grá agus an paisean don chorp agus don ghnéas.

An Grá Corpartha:
Is cuimhin liom an téarma seo in úsaid againn ar coláiste na blianta ó shin maidir le saothar an mórúdair Gaeilge, Pádraig Ó Conaire - an chéad scríbhneoir ar bhonn uilíoch agus ar bhonn nua-aimsire in Éirinn ag deireadh na naoú h-aois agus ag tús an fichiú h-aois. Níorbh fhile é Ó Conaire ach gearrscéalaí agus údar próis. Úsáideadh na téarmaí seo ag an am: "an grá collaí" nó "ainmhianta nó pléisiúir na colainne." Is fíor agus is rí-fhíor é gur file mór an ghrá chorpartha nó an ghrá chollaí í Nuala ní Dhomhnaill agus sa mhéid sin tá sí mar mórfhile i dtraidisiún ársa ar fad a théann ar ais i gceobhráin mhisteacha an am atá caite.

Ta dlúthbhaint, ceapaim, idir an grá corpartha agus an grá spioradálta nach féidir a scarúint óna chéile ar bhonn domhain ar ndóigh. Ní le bheith garbh, gránna, salach nó gairsiúil nó fiú pornagrafach atá sí gan dabht ar domhan ach le bheith fíor, macánta agus ionraic don ghrá ina iomláine agus ina fhad agus ina leithead.

Mar sin, caithim a rá go n-aithním fírinne dhomhain ar leith i ndánta de chuid Ní Dhomhnaill, fírinne atá macánta agus ionraic do thaithí nó d'eispéaras an fhile. Tóg an dán iontach seo a leanas agus léigh agus athléigh é agus bualfaidh tú le macántacht agus ionraiceas ana-dhomhain ar fad. An teideal ata air ná: "Ní Féidir Liom Luí Anseo Níos Mó."

Ní Féidir Liom Luí Anseo Níos Mó

Ní féidir liom luí anseo níos mó
i do bholadh
tu béal faoi ar an bpiliúr
i do chodladh
do lámh go neafaiseach
thar mo chromán
faoi mar ba chuma leat sa deireadh
mé bheith as nó ann.

Ní hé d'easpa suime
a chuireann orm
ná cuimhní samhraidh aoibhinn
ag briseadh tharam
ní hé an próca bláth ag barr na leapa
a chuireann ar meisce mé
ach boladh do cholainne,
meascán fola is cré.

Éireod as an leaba
is cuirfead orm.
Goidfead do chuid eochracha
as do dhorn
is tiománfad chun na cathrach.
Amárach ar a naoi
gheobhair glaoch gutháin
á rá cár féidir leat dul
ag triall ar do ghluaisteán

ach ní feidir liom luí anseo níos mó
i do bholadh
nó titfidh me i ngrá leat, b'fheidir.

Wow! A leithéid de mhacántacht agus d'ionraiceas! Maith thú, a Nuala! Agus an píosa seo á scríobh agam táim ag éisteacht (agus ag síoréisteacht leis an fhírinne a rá - le guth fíor ionraic mácanta eile - le ceol Leonard Cohen. Ta an t-amhrán iontach dá chuid "Dance me to the end of Love" ar athsheint agam ar mo iTunes!!

Thuas, d'uaslódáil mé grianghraf a ghlacas den dealbh iontach sin "David" le Michelangelo. Gan dabht séard atá sa phictiúr thuas na cóip den dealbh bunaidh atá ar taispeáint sa Galleria dell'Accademia i Florence na hIodáile. Tá an mhacasamhail seo le fáil díreach ós comhair an Palazzo Vecchio, Florence.

Ómós Áite agus Filíocht na Gaeilge

2009-03-30T23:54:00.004+01:00

Is cuimhin liom na blianta ó shin bheith i láthair ag léacht iontach i gColáiste na hOllscoile, Baile Atha Cliath. Is amhlaidh gur tugadh an léacht faoi choimirce shraith de léachtaí dar teideal "Léacht Ui Chaidhin." Níl a fhios agam anois an bhfuil a leithéid fós ar siúl san ollscoil sin. Ar aon nós, ba é an tOllamh Seán Ó Tuama a bhí i mbun cainte. Ollamh le Nua-Ghaeilge ab ea é i gColaiste na hOllscoile, Corcaigh ag an am. Sárfhile, mórchriticeoir agus togha scoláire a bhí ann. Is cuimhin liom go ndeachaigh sé agus a raibh le rá aige go mór i bhfeidhm orm mar scoláire óg Gaeilge ag an am. Chuir réim agus raon a chuid eolais faoi dhraíocht mé. Ní chuimhin liom anois go beacht an teideal a bhí ar an léacht, ach is cuma sa tsioc. Séard a bhí á phlé ag an mórscoláire seo ná go dtéann an áit dhúchais go mór i bhfeidhm ar aon scríbhneoir ar bith; agus gan dabht ar domhan go dtéann an áit dhúchais chéanna go mór i gcionn ar an bhfile mar urlabhraí spiorad na ndaoine. Chomh maith leis sin, caithfidh mé a admháil go ndeachaigh a raibh le rá ag an mórfhealsamh nua-aoiseach sin, a bhásaigh ró-óg ar fad le déanaí, sé sin John O Donohue go mór i bhfeidhm agus i gcionn orm. Bhíodh John bocht de shíor ag moladh agus ag leagadh béime ar cé chomh gar is atá an tírdhreach agus an mhuirdhreach dúinn inár gcuid fealsúnachta, inár gcuid creidimh, inár gcuid luachanna agus in achan dóigh a gcuirimid muid féin in iúl mar dhaoine daonna.

Agus an méid thuas ráite agam, ba mhaith liom dán iontach de chuid Chathail Uí Shearcaigh a chur faoina bhun. Ceapaim féin gurbh iad Cathal Ó Searcaigh agus Nuala Ní Dhomhnaill an bheirt fhile mór le rá atá ag saothrú leo mar fhilí gairmiúla anseo in Éirinn. Ceapaim go bhfuilimid faoi chomaoin ag an mbeirt acu de bharr shaibhreas ní hamháin a gcuid Ghaeilge ach as ucht dhoimhneacht a gcuid smaointí agus a gcuid eagna. Ar aon nós ba mhaith liom dán beag de chuid Chathail a chur díreach anseo - dán luath óna pheann ata ann, ó chnuasach dar teideal An Bealach 'Na Bhaile a cuireadh i gcló i 1991 ag Cló Iar-Chonnachta. Leiríonn an dán dar liom cé chomh mór is a théann a áit dhúchais i gcionn ar fhile ar bith, bíodh se ag scríobh leis in aon teanga ar bith faoin ngréin.

Anseo ag Staisiun Chaiseal Na gCorr
Do Michael Davitt

Anseo ag stáisiún Chaiseal na gCorr
d’aimsigh mise m’oileán rúin
mo thearmann is mo shanctóir.
Anseo braithim i dtiúin
le mo chinniúint féin is mo thimpeallacht.
Anseo braithim seasmhacht
is mé ag feiceáil chríocha mo chineáil
thart faoi bhun an Eargail
mar a bhfuil siad ina gcónaí go ciúin
le breis agus trí chéad bliain
ar mhínte féaraigh an tsléibhe
ó Mhín ‘a Leá go Mín na Craoibhe.
Anseo, foscailte os mo chomhair
go díreach mar bheadh leabhar ann
tá an taobh tíre seo anois
ó Dhoire Chonaire go Prochlais.
Thíos agus thuas tím na gabháltais
a briseadh as béal an fhiántais.
Seo duanaire mo mhuintire;
an lámhscríbhinn a shaothraigh siad go teann
le dúch a gcuid allais.
Anseo tá achan chuibhreann mar bheadh rann ann
i mórdhán an mhíntíreachais.
Léim anois eipic seo na díograise
i gcanúint ghlas na ngabháltas
is tuigim nach bhfuilim ach ag comhlíonadh dualgais
is mé ag tabhairt dhúshlán an Fholúis
go díreach mar a thug mo dhaoine dúshlán an fhiántais
le dícheall agus le dúthracht
gur thuill siad an duais.
Anseo braithim go bhfuil éifeacht i bhfilíocht.
Braithim go bhfuil brí agus tábhacht liom mar dhuine
is mé ag feidhmiú mar chuisle de chroí mo chine
agus as an chinnteacht sin tagann suaimhneas aigne.
Ceansaítear mo mhianta, séimhítear mo smaointe,
cealaítear contrárthachtaí ar an phointe.

Is féidir aistriúchán breá den dán iontach seo a léamh anseo ag an nasc:
Dánta BBC. Bhuel, a léitheoirí, níl móran le rá agam anois is an dán cumhachtach úd ag labhairt ar a shon féin. Níl le rá agam anseo ach léigh agus athléigh an dán iontach seo agus lig do na focail tú féin a chur faoi dhraíocht!

Thuas d'uaslódaileas pictiúr de theach na scoile, Ros Cré, Co Thiobraid Árann, m'áit dhúchais fhéinig.

Iontaisí an tSaoil

2009-03-29T21:09:00.007+01:00

Agus a thriail eagóireach ag teacht chun deiridh deirtear go ndúirt Socrates (469-399 B.C.E.): "Ní fiú saol gan iniúchadh nó gan mhachnamh a chaitheamh." Sean-ráiteas eile a chloisinn go min-mhinic nuair a bhí mé óg ná go n-eascrann féith na fealsúnachta san iontas. Gan dabht ar domhan is cuma diagaithe nó aindiagaithe, creidmhigh nó neamhchreidmhigh sinn, faighimid an saol iontach go leor ann féin; mistéireach nó rún-diamhrach go leor ann féin. Ní thuigimid é. Ní fios dúinn ó thalamh an domhain cén bhrí a bhaineann leis. Is rud iontach é a chuireann iontas na n-iontas orainn. Is cuimhin liom go ndúirt Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) gurbh é a athair fhéinig a shíolraigh féith an ionaidh nó an iontais ann tré bheith ag dul ar siúlóidí leis i ndorchadas na h-oíche is a bheith ag breathnú ar na spéartha a bhíodh breactha le réalta. Is brea liom an frás a dúirt se i mBéarla: "My mind became habituated to the vast!"

Ba gheal liom riamh an dán beag cumhachtach sin ó pheann an Ríordainigh, sé sin, Tír na nÓg. Ta an dán ana-shimplí ach ana-chumachtach ar a shon san. De gnáth faighimid go mbíonn iontas ag gabháil leis an simplíocht níos minicí ná a chéile, agus is é sin an cás go deimhin sa dán cumhachtach seo. Is ionann sa chomhthéacs seo Tír na nÓg agus Tír na nIontas:

Cúl a' Tí

- le Seán Ó Ríordáin

Tá Tír na nÓg ar chúl an tí,
Tír álainn trína chéile,
Lucht cheithre chos ag súil na slí,
Gan bróga orthu ná léine,
Gan Béarla acu ná Gaeilge.

Ach fásann clóca ar gach droím
Sa tír seo trína chéile,
Is labhartar teanga ar chúl a' tí
Nár thuig aon fhear ach Aesop,
Is tá sé siúd sa chré anois.

Tá cearca ann is ál sicín,
Is lacha righin mhothaolach,
Is gadhar mór dubh mar namhaid sa tír
Ag drannadh le gach éinne,
Is cat ag crú na gréine.

Sa chúinne thiar tá banc dramhaíl,
Is iontaisi an tsaoil ann,
Coinnleoir, búclaí, seanhata tuí,
Is trúmpa balbh néata,
Is citeal bán mar ghé ann.

Is ann a thagann tincéirí
Go naofa, trína chéile,
Tá gaol acu le cúl a' tí,
Is bíd ag iarraidh déirce
Ar chúl gach tí in Éirinn.

Ba mhaith liom bheith ar chúl a' tí
Sa doircheacht go déanach
Go bhfeicinn ann ar cuairt gealaí
An t-ollaimhín sin Aesop
Is é in phúca léannta.

Thuas, d'uaslódáileas pictiúr breá a ghlac mé de dhul faoi na gréine ar thrá Bettystown le déanaí.

Dán Beag ó pheann an Ríordánaigh agus Giorracht na Beatha

2009-03-29T00:38:00.005Z

Bhuel, a chairde, is fada go leor é ón uair dheireanach a bhreacas aon rud ar scáileán diamhrach seo na blagchruinne. I ndáiríre, caithfidh mé admháil go bhfuil giorracht na beatha ag cur isteach orm arís. Cad faoi chúis sin in aon chor? Bhuel, ó thosaíos mo shaol oibre mar mhúinteoir i Scoil Iosaif tá beirt de mo chomrádaithe imithe uainn ar shlí na fírinne - Seán Ó Dálaigh, ealaíontóir cumasach agus múinteoir maith, a bhásaigh nuair nach raibh ach bliain is daichead slánaithe aige ar an saol seo, agus ansin Breandán Ó Lathaigh a fuair bás nuair nach raibh sé ach aon bhliain caogad. Bhí Breandán ana-chliste go deo. Ghnóthaigh sé an chéad áit san Ardteistimeireacht sa bhliain 1968. Bhí ard-éirim i mBreandán agus d'oibrigh se mar mhúinteoir treorach nó mar treoirchomhairleoir ins an scoil 's'againne. Cé gurbh iad Béarla agus Stair a bhí á múineadh aige ba chéimí é sna clasaicí. Bail ó Dhia ar an mbeirt acu agus gura fada buan iad inár gcuimhne.

I lathair na h-uaire tá beirt eile den fhoireann as láthair ón scoil, duine amháin a bhfuil ailse na gcnámh air agus bean a bhfuil droch-dhroim ag cur as di. Níl sise i mbaol chomh fada agus is eol dom, ach ta sí i bpian uafasach. An fear a bhfuil ailse na gcnámh air, bhuel níl sé i mbaol fós mar níl an ailse aon áit eile seachas ina pheilbheas. Ach bíodh sin mar atá, is tromchúiseach an aicíd í. Tá sé le dul go Londain ar ball chun dul faoi obráid mar níl an cóir leigheis speisialta sin ar fáil in aon chor in Éirinn. Níl Criostóir bocht ach ina ochtó bliain is daichead. Fiú amháin níl ach speicialtóir amháin sa Bhreatain féin ins an sórt seo ailse atá ar an bhfear bocht. Ta súil agam go n-éireoidh go breá leis an obráid agus go dtiocfaidh Criostaí slán ó dhiabhal an ghalair uafásaigh seo. Ar aon nós, fad is atáim ag smaoineamh ar na rudaí tromchúiseacha seo tagann dán iontach maith de chuid an Ríordánaigh isteach im' aigne. Seo agaibh é, a leitheooirí:

Fiabhras
le Seán Ó Ríordáin

Tá sléibhte na leapa mós ard,
Tá breoiteacht 'na brothall 'na lár,
Is fada an t-aistear urlár,
Is na mílte is na mílte i gcéin
Tá suí agus seasamh sa saol.

Atáimid i gceanntar bráillín,
Ar éigean más cuimhin linn cathaoir,
Ach bhí tráth sar ba mhachaire sinn,
In aimsir choisíochta fadó,
Go mbímis chomh hard le fuinneog.

Tá pictiúr ar an bhfalla ag at,
Tá an fráma imithe ina lacht,
Ceal creidimh ní féidir é bhac,
Tá nithe ag druidim fém dhéin,
Is braithim ag titim an saol.

Tá ceantar ag taisteal ón spéir,
Tá comharsanacht suite ar mo mhéar,
Dob fhuirist dom breith ar shéipéal,
Tá ba ar an mbóthar ó thuaidh,
Is níl ba na síoraíochta chomh ciúin.

Thuas, d'uaslódáil me grianghraf a ghlacas tuairim is blian ó shin de shéipéal i mBettystown. Tá meascán iontach tarraigteacht déanta acu den tsean is den nua ins an bhfoirgneamh!

Éigse Cholm Cille

2009-03-05T00:35:00.001Z

De ghnáth ní dhéanaim fógraíocht ar an mblag seo, ach tá mé díreach tar éis ríomhphost molta cineálta a fháil ó bhean arb ainm dí Nóra Áine Ní Earcáin ó Dhoire. Is léitheoir í den bhlag seo gan aon agó. Cuireann sé gliondar ar mo chroí agus uaireanta ionadh orm go bhfuilid ann a léann an blag seo ós rud é go bhfuil sé roinnt “sui generis” nó sórt neamhchoitianta leis an fhírinne lom a insint. Ar aon nós, a Áine seo dhuit an fógra agus dóibh siúd go léir a bhfuil suim acu ann:

Éigse Cholm Cille

Téama na hÉigse: Filí agus Filíocht

Áit: Doire Cholm Cille: Coláiste Mhic Aoidh

Am: Dé Sathairn 7ú lá de Mhárta

Imeachtaí: Filí ag léamh a gcuid dánta, cainteanna éagsúla ar cheard na filíochta agus Láinseáil leabhar

Aí-scríbhneoirí: Cathal Ó Searcaigh agus Breandán Ó Doibhlín

Tuilleadh Eolais: ó Mhalachy Ó Néill, stiúrthóir na hÉigse ag 044 2871375219

B’shin agaibh, a lucht léite, an fógra. Is oth liom a rá nach féidir liom fheinig a bheith í láthair ach seolaim mo bheannachtaí agus mó chomhghairdeachas siar ó thuaidh chuig an Éigse agus guím gach rath ar an ocáid. Táim ag súil le léamh faoin Éigse sna nuachtáin nó b’fhéidir fiú aon leabhar nó alt a chuireann an chomhdháil i gcló. Bail ó Dhia ar an obair.

Le fíormheas, Tim Quinlan, Baile Átha Cliath.

Dán Cuimhneacháin is Ceol Breá Binn

2009-02-16T02:19:00.007Z

Díreach anois táim ag éisteacht leis an gcraoltóir iontach sin Áine Hensey ar a clár iontach dar teideal The Late Session. Dar ndóigh, is ar RTE Raidio 1 atá an clár san. Éistim leí agus le John Spillane ar Raidio na Gaeltachta oíche Dhomhnaigh go hiondúil agus mé ag obair liom ar mo ríomhaire. Tugann John Rogha John Spillane ar a chlár ceoil agus amhrán den sean agus den nua agus cuireann sé i láthair é ó Chorcaigh. Bíonn clár Sheáin ar craoladh idir 2100 agis 2300 agus clár Áine ar siúl idir 2200 agus 2300. Éistim le clár Áine ar dtús agus ansan casaim an cnaipe siar go Raidio na Gaeltachta chun éisteacht leis an nguth bog aneas ó chathair Chorcaí.

Ar aon nós, thosaigh Áine a clár anocht le amhrán breá binn ar an sean-nós á chanadh ag Ciarán Ó Concheanainn, ámhránaí iontach óg a chuaigh uainn le déanaí. Ní raibh Ciarán ach seacht mbliana fichead agus é ina scoláire agus léachtóir óg i Roinn na Nua Ghaeilge i gColáiste na hÓllscoile anseo i mBaile Átha Cliath. Bhí dhá chéim máistreachta gnóthaithe aige agus é ar tí críoch a chur lena thráchtas Ph. D. in ollscoil Dhún Éideann na hÁlban. Gan dabht b’ar ábhar na h-amhránaíochta traidisiúnta a bhí sé ag déanamh staidéir. Scoláire den scoth a bhí ann de réir dealraimh. Is mór an trua é go bhfuil sé básaithe chomh h-óg sin roimh mhórobair a shaoil a sholáthar agus a chur i gcrích. Eisean ab ea an t-amhranaí ab óige riamh a bhain Corn Uí Riada – an corn is iomráití a bhronntar ar ámhránaithe ar an sean-nós ag an Oireachtas – i gCorcaigh le fíordhéanaí.

Ar aon nós, tá iarscoláirí liom thall i gColaiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus an Ghaeilge á déanamh acu mar ábhar céime. Is uathasan a chualas an drochscéal faoi bhás a léachtóra óig. Bhíodar croíbhriste dubhach dobhrónach gan aon agó agus tuigim dóibh. Ní ceart do dhuine bás obann a fháil chomh h-óg san. Ach mar a deireadh na sean-Rómhánaigh – imíonn na daoine ar ansa leis na déithe iad uainn ró óg ar fad. Ar scor ar bith, chuir an drochscéala seo mé ag scríobh agus ag cumadh liom, agus seo thíos an dán a chum mé in onóir do gach duine a fhágtar fann lag i ndiaidh bhás obann a gcairde. Iadsan atá imithe uainn nílid faoi bhuairt ar bith.

Soilse Múchta

Iar gclos gur bhásaigh scoláire óg Gaeilge

Oíche dhorcha gheimhriúil
Agus sinne i halla fuar
Ag éisteacht le focail fhiala
Ó bhéal mórscoláire –
Ag iarraidh eanga a chaitheamh
Ar iasc geal na Gaolainne.

Níorbh shin an uair
Ar thiteas faoi dhraíocht na bhfocal
Ach na blianta roimhe
Is mé im’ dhalta bídeach
I seomra ranga
Na seascaidí bochta.

Seanfhear beag maol
Agus é i ndeireadh réime
Fé ndear’ mo chéad thitim
In iomar domhain na draíochta –
Fear beag le croí mór
Agus módh geal múinte.

Anois tá an mórscolaire úd ar lár
Is an seanmhúinteoir marbh leis na blianta
Ach an grá is an draíocht
Is an ghaois is an eagna
A bhí ag eitilt ar sciatháin aingeal
Táid fós ar foluain im’ chroí

Tuigim dóibh siúd go léir anois
A bhfuil a laochléachtóir
Sciobtha uathu go h-obann –
Tuigim an duibheagán inar thit siad,
An easnamh dubh dorcha
Is na soilse múchta.

B’shin agaibh é, a léitheoirí. Beannacht leis an scríbhinn agus le gach duine a léann í.

Fuaireas an pictiúr deas thuas ar an suiomh Beo ag an nasc seo: Beo

Gaois ón mBlascaod Mór

2009-01-29T23:27:00.003Z

Smaointe ón mBlascaod Mór le linn an Mheathlaithe is déanaí

Anois agus sinn sáite i meathlú ollmhór daomhanda tá sé éasca, ró-éasca leis an fhírinne a rá – titim in umar domhain an éadóchais. Is deacair fiú éisteacht le Morning Ireland ar RTE 1 na laethanta seo mar ní fhaighimid aon nuacht seachas liosta fada de chomhlachtaí atá ar tí fostaithe a ligean chun bóthair toisc nach bhfuil siad in ann feidhmiú ar bhonn brabúsach anseo in Éirinn. Comhlachtaí móra idirnáisiúnta mar Dell agus a leitheidí atá faoi chaibidil agam anseo gan aon agó, comhlacht a bhfuil beartaithe acu aistriú go dtí an Phólainn mar a bhfuil na costaisí i bhfad níos lú – go h-áirithe rataí pá na n-oibrithe. Ach sin mar a bhí agus mar a bhíonn an scéal i gcónaí leis na h-ilnáisiúntaigh.

Níl an t-ádh linn in aon chor mar táimid i sáinn uafásach toisc a bheith buailte faoi dhó ag dhá mheathlú – ár meathlú naisiúnta bunaithe ar mhiotas an Tíogair Cheiltigh atá básaithe agus adhlactha um an dtaca seo agus an meathlú domhanda atá ag scuabadh gach rud chun donais ós a chomhair amach. Ag filleadh dom ar na línte tosaigh i mo chéad alt thuas is ró-fhurasta titim in umar dubh an éadóchais. Glactar leis in áiteanna fiú nach meathlú atá againn in aon chor ach spealadh domhanda ar nós an Spealta Mhóir a bhí againn sa bhliain 1929. Ach bíodh sin mar atá, táimidne ar chéim eacnamaíochta i bhfad níos airde ná muintir an domhain sa bhliain chinniúnach sin 1929.

Agus an dá alt san scríofa agam ceapaim go bhféadtar smaoineamh ar mhuintir na hÉireann sna seanlaethanta a chuaigh romhainn agus an t-anró agus an cruatan a d’fhulaing siad. Smaoiním ina theannta sin ar sean-nath a bhí ag m’athairse (i mBéarla mar ní raibh aon Ghaeilge ag mo dhaid) a deir: “Níor bhásaíomar aon gheimhridh fós.” Sé sin le rá gur éirigh lenár sinsir teacht slán ar gach mórphráinn inar thiteadar. Má éirigh leo éireoidh go geal linne chomh maith.

Smaoiním ar na leabhair go léir ón mBlascaod Mór: An tOileánach (Tomás Ó Criomthain), Allagar na hInse (Tomás Ó Criomhthain), Peig (Peig Sayers), Fiche Bliain ag Fás (Muiris Ó Súilleabháin). Is dírbheathaisnéisí iad seo go léir a léiríonn saol crua deacair – iad ag stracadh leis an saol i gcónaí, ag iarraidh mar a dúirt file iomráiteach sin na fichiú h-aoise, Mairtín Ó Díreáin, “ceart a bhaint as neart na ndúl.” Nárbh fhíor don Díreánach? – dob é an scéal céanna é in Oileáin na hÁrann na mílte slí ó thuaidh. Coimhlint le fórsaí an nádúir a bhí i gceist sa dá h-áit. Ach i ndáiríre píre bhí an Blascaod Mór i bhfad ní ba sceirdiúla agus i bhfad ní ba chlochaí – leis an fhírinne a rá cloch ollmhór a bhí mífhlaithiúil ó thaobh thorthúlacht na talún de. Talamh seasc a bhí san oileán go mórmhór agus maireachtail ar an gcaolchuid a bhí i saol laethúil na n-oileánach. Ní nach ionadh gur tréigeadh an Blascaod Mór sa bhliain chinniúnach 1953.

Ach nuair a smaoiním ar an saibhreas Gaeilge a bhí ins na dírbheathaisneisí thuas; ar an bpobal iontach traidisiúnta sin (Gemeinschaft) a mhair ar scáth a chéile, ar na seanscéalta traidisiúnta a mhair ina measc beagnach i line neamhbhriste fiú ó ré na Fiannaiochta, agus ar an eagna agus an ghaois a d’fhoghlaimigh an mhuintir fháilteach flaithiúil sin, glacaim misneach agus bród as na seanfhundúirí go léir. Agus nuair a smaaoiním orthu, ar a shaol crua crógach, ar an bhfealsúnacht shimplí a bhí acu maidir le maireachtaint ar an saol seo tagann náire nach beag orm go mbíonn an méid sin dínn de shíor ag argóint is ag síorghearán faoi chomh h-olc is chomh h-ainnis is chomh suarach is atá ár saol le linn laethanta an mheathlaithe is déanaí. Ba cheart go mbéimis náirithe ag ár ngearain leithleasacha.

Thuas d'uaslódálas grianghraf a thógas de dhriosúr traidisiúnta, a leithéid a bhiodh ar an oileán sna seanlaethanta. Thugas cuairt ar Ionad an Bhlascaoid Mhóir sa bhliain 2005 agus ghlacas an pictiúr ag an uair sin.

Na Blascaodaí 3

2009-01-26T00:55:00.004Z

Dán ón mBlascaod Mór

Is deacair an rud é grá do dhuine nó grá d’áit éigint a shéanadh. Téann an grá go domhain faoin gcraiceann agus isteach ins na cnámha fiú – téann sé isteach go dtí an smior! Ón uair a léigh mé Fiche Bliain ag Fás agus mé im’ dhéagóir – timpeall a sé déag is dócha – thiteas i ngrá leis an mBlascaod Mór agus le h-ionraiceas agus misneach na seanfhundúirí sin a chaith a saol ar an gCloch mhór uaigneach sin. Daoine ar leith ab ea iad agus gan dabht ar domhan bhí an ceart ag Tomás Ó Criomhthain, an chéad mhórscribhneoir a tháinig ar an saol ina measc, “ní bheidh a leithéidí arist ann.”

Caithfidh mé a admháil gur léas leabhar Uí Shúilleabháin (Fiche Bliain ag Fás) as Béarla ar dtús toisc nár cheap mé go raibh neart Gaeilge agam ar dtús. Ach ós rud é gur thiteas bun ós cionn i ngrá leis an leabhar iontach seo chuaigh mé ar ais díreach go dtí an leabharlann agus fuaireas an bonnleagan Gaeilge agus d’éirigh go geal liom an téacs a léamh agus a thuiscint.

Tiocfaidh me ar ais chuig litríocht iontach an oileáin seo a luaithe agus is féidir liom sna postanna beaga seo, ach anois ba mhaith liom ceann des na dánta is ansa liom ón mBlascaod Mór a chur i gcló anseo. An file atá i gceist ná Micheál Ó Guithín (1904- 1974), duine de chlann Pheig.

Ciúnas i gCom Oíche

Ciúnas i gcom oíche
Is gleithreán gaoithe i measc na gcraobh
Uaigneas is diamhaireacht is coífeacht –
Sin iad mo mhaonsa ar feadh mo shaoil.

Síoraíocht an oíche dhomsa
Ag gluaiseacht go righin réidh –
Ugh! nach ioma cuma go dtagann tuirse
Ar ansacht an duine a bhíonn leis féin.

Síos, suas, is ea saol duine
Seal le só, is seal le péin –
Ag titim buille ar bhuille,
Is ag dul ar fainne céim ar chéim.

Ní dhomsa is dual an saol seo d’fhuirseadh
Ná ní dhom is dual é a chur i gcéill –
Níl mo bhuannaíocht ann buan, ná ciste,
Is rud do fuaireadh ar iasacht é.

Molaim an t-uaigneas, cé gur chruaidh a bhuille,
Is trína bhua go bhfachtar séan
Sa chroí duairc a bhíonn dá chlipeadh
Má chuireann suas leis dá ainneonin féin.

Do chonacsa saol a bhí lán de dhuairceas
Cé gur dealbh, monuar, inniu dá éis;
Gach cara caoin do dhéanfadh trua dhom
Do tógadh uaim iad géag ar ghéig.

Do deighleadh mise amach ón gcuallacht
Uch! is trua mar dearnaíodh é;
Do bronnadh orm an son an duaircis
An tseoid is uaisle dá bhfuil fén ngréin.

Gluais:

2. gleithreán gaoithe = luas torannach na gaoithe.
3. coífeach = coimhthíos nó cúthaile.
7. nach ioma = nach iomaí.
10. seal le só = tamall go compórdach.
12. ag dul ar fainne = ag dul i laige, ag éirí fann nó lag.
15. Níl mo bhuannaíocht ann = níl seilbh bhuan nó cónaí buan agam ann.
19. dá chlipeadh = á ghoin, á thuirsiú.
25. do deilgeadh = scaradh; ón gcuallacht = ón gcuideachta.
26. dearnaíodh = rinneadh, deineadh.
28. an tseoid is uaisle = faith na filíochta is dócha.

Is iontach simplí an dán seo dar liom. Is dán é atá lán de bhrón an tsaoil, den fhulaingt agus den uaigneas. Ar an leibhéal sin cuirim é ar chomhchéim leis an leabhar sin ón mBíobla – an Seantiomna – Leabhar Iób toisc go bhfuil leibhéal domhain an eiseachais ann, nó b’fhéidir chun focal ón bhfealsúnacht a úsáid – go bhfuil angst na beatha le brath go soiléir ann, tríd síos an dán go léir agus go h-áirithe sna trí cheathrú dheireanacha mar a dtugann an file cuntas dúinn ar anró agus ar chruatas a shaoil fhéinig.

Ach cé go bhfuil angst an tsaoil le mothú sa dán seo tá neart agus crógacht agus misneach le brath ann chomh maith. Admhaíonn an file go bhfuil fulaingt ar an saol seo ach go bhfaightear buanna eile dá hainneoin, sé sin, bua na filíochta, féith an chruthaithe agus cumhacht na bhfocal. I ndáirire píre is í an teachtaireacht chéanna atá i leabhar Pheig, dírbheathaisnéis a mhátharsa.

Thuas d'uaslódálas pictiúr a thaispeánann radharc iontach den oileán taobh thiar d'Ionad an Bhlascaod, Dún Chaoin, Co. Chiarrai.

Ar lean

Na Blascaodaí 2

2009-01-21T21:51:00.004Z

Na Blascaodaí 2

Faoina ndraíocht a mhairim go deo – sé sin faoi dhraíocht na seanscéalta is na sean nathanna agus go mórmhór faoi anáil na h-eagna is na gaoise a d’fhás i measc pobail bhig ar dhromchla chloiche aonaire i bhfásach uaigneach an Atlantaigh mhíthócairigh ag tús an chéid seo caite. Is iontach go deo conas mar a mhaireadar nó conas mar ar thánadar slán ón gcruatan agus ón anró. Míorúilt ab ea sin gan aon agó! An rud a chuir idir ionadh agus ghliondar ormsa ná chomh sceirdiúil clochach is a bhí an Blascaod Mór and chomh mífhlaithiúil is a bhí an tírdhreach nuair a leagas cos air i samhradh na bliana 2000. Nuair a bhreathnaím amach ar an Aigéan Atlantach agus ar chomh h-uaigneach fuar is a shamhlaím í (ní derim ‘é’ anseo mar maireann sí mar bhean im’ intinn cé is go bhfuil inscne an ainmfhocail firinscneach) tagann ceol na bpíobaí uileann isteach im’ aigne. Tagann ceol na bpíobaí uileann ag casadh an tiúin iontaigh mhistigh corraithaigh sin “Port na bPúcaí” isteach im’ mheabhair agus bogtar mé agus corraítear mé go ceartlár mo bheatha agus bíonn deora im’ shúile. Tá aithne ar an bport iontach uaigneach agus corraitheach seo faoi theidil dhifiriúla “Caoineadh Na hInise”, “The Lament Of The Island” nó “The Music Of The Fairies.” Is féidir le láitheoir ar bith éisteacht le clár raidio faoin tiún seo ag an nasc seo: Port na bPúcaí – The Music of Ghosts Chomh maith leis sin féadtar éisteacht le Cillian Vallely á seinm anseo ar Youtube ag an nasc seo leanas: Port 1 Nach iontach misteach corraitheach an port céanna! Éist leis agus bí corraithe agus bogtha chun caointe.

Ta dlúthcheangal idir an tiún céanna agus an Blascaod Mór gan dabht ar domhan. Deirtear go h-áitiúil sa bhéaloideas gur tháinig an fonn seo ó fhuaimeanna a dhéanann na míolta móra agus na deilfeanna – créatúir leath-ósnádúrtha sa bhéaloideas féin – nó go dtagann sé ó fhuaim na gaoithe sa simléar nó fiú ó cheol na síóg – ceol sí. Is leor é sin mar mhíniú don leannán nó don t-é atá faoi dhraíocht ag an rómánsúlacht. Dúradh uair amháin gur chum Seán Ó Riada ach ní fíor sin agus tá sá cruthaithe ag staraithe nar chum. B'fhéidir gur chuir sé snas air!

Tá an taifead údarásh bunúsach de Phort na bPúcaí ar an dlúthdhiosca Beauty an Oileáin: Music and Songs of the Blasket Islands (Claddagh CC56CD, 1992). Castar ar an bhfidil é ag Seán Cheaist Ó Catháin, a rugadh agus a tógadh ar an mBlascaod Mór agus b’ann a d’fhoghlaim sé an chuid is mó dá cheol. Bhásaigh sé sa bhliain 1972. Dhein Muiris Ó Conghail an taifeadadh bunúsach sa bhlianin 1968. Deir an t-eolas ar chlúdach an dlúthdhioca seo gur tháinig an fonn nó an port seo ó Inis Mhic Uibhleáin (sé sin Inis Mhicealáin a bhí mar oileán pearsanta ag Séarlas Ó hEocaí, iar-thaoiseach na hÉireann uair amháin). Dúirt Sean Cheaist sular thosnaigh sé ar an bport a chasadh gurbh amhlaidh a chuala roinnt aoirithe nó tréadaithe é don chéad uair le linn oíche uaigní amháin amuigh ar an oileán beag sin agus gur bhaist siad Caoineadh na Síog air.

Deir Ríonach Uí Ógain ins na Nótaí ón gclúdach céanna go ndeireadh na seanfhundúirí gurbh é muintir Uí Dhálaigh agus muintir Uí Ghuithín a chuala an ceol uaigneach seo don chéad uair. Déanann sí tagairt do staidéar údarásach Sheoirse Mhic Thomáis: “Inis Mhic Uibhleáin, the most beautiful and most mystical of all the Blaskets. The old people said that it was enchanted up until our own time; and indeed
they had a tune, "Port na bPúcaí", which was learned from the fairies in the island about a hundred years ago. Oral accounts have been collected in which it is said that the music was first heard in the form of a song. One such account says: One day three boats from the Great Blasket went to the small Island. A woman called Neans Ni Dhálaigh was there. When they landed they brought up the boats. After a while two of the boats went to the big Island. One of them stayed and after a while the woman was sitting on a stone. She heard the song. She heard it twice. The third time she was singing the song herself along with the voice and the voice disappeared. The man heard it again and he was fearful and anxious. The woman met him and asked him if he had heard the song. He said he had. The other three came and they didn't hear any voice. They brought down the boat and they were going home. Neans was singing the song in the boat and the song is called 'The Tune of the Fairies'. The others were afraid when they heard it. It can still be heard on the Great Blasket.”

Is féidir leat níos mó eolais a fhoghlaim faoin bport traidisiúnta misteach seo ag an nasc seo a leanas: Port 2

Ar lean.

Thuas d'uaslódalas grianghraf a ghlacas de thinteán traidisúnta in Ionad an Bhlascaoid Mhóir. Ba thart fá thinteán cosúil leis seo a chloisti idir scéalta traidisiúnta agus na seanphoirt áille ar nós Phort na bPúcai chomh maith.

Na Blascaodaí

2009-01-21T00:16:00.003Z

An Blascaod Mór 1

Bliain chasadh na mílaoise a bhí ann, ceapaim, nuair a chuas fhéin agus mo dheartháir siar ó dheas go dtí Contae Chiarraí agus siar cuid eile den bhóthar chuig Ghaeltacht Chorca Dhuibhe. Bhí mé riamh faoi dhraíocht na Gaolainne agus go h-áirithe Gaeilge Chiarraí. Cén fáth sin a deir tú? Bhuel, tháinig formhór na múinteoirí a bhí againn ar scoil ón gcontae sin. Smaoiním ar a leitheidí de shármhúinteoirí mar Pádraig Uasal Ó Súilleabháin (a bhásaigh roimh dhul ar pinsean dó) agus Mícheál Ó Muircheartaigh (atá fós i dtogha na sláinte agus fós ina thráchtaire ar RTE. Go maire tú an céad, a Mhíchíl!), Ciarraígh an bheirt acu a bhí ag múineadh i Scoil Uí Chonaill mar ar fhreastail mé ins na seachtóidí den chéad seo caite. Ba sinne an dream deireanach a rinne an Mhéanteistiméireacht tré mheán na Gaeilge. Is cuimhin liom go raibh mo dheartháir Pádraig ins an bhliain go díreach im’ dhiaidh. Bhí na múinteoirí ceanainne céanna aigesean ach amháin gur mhúineadar é tré mheán an Bhéarla.

Tháinig na bunmhúinteoirí go léir a bhí agam ón Mhumhain – a leitheidí mar An tUasal Ó Muirí a bhí ar tí dul amach ar pinsean, Seán Ó Sé agus na Bráithre Críostaí go léir. Tharla sé mar sin gurbh í Gaolainn na Mumhan agus go h-airithe Gaeilge Chorca Dhuibhne a d’ól mé isteach go nadúrtha. Ní nach ionadh nuair a bhí an dara leibhéal oideachais críochnaithe agam go ndeachaigh me le múinteoireacht agus go bhfuaireas cáilíocht sa Ghaeilge.

Ar aon nós ar ais anois chuig m’alt oscailte. Samhradh na bliana 2000 chuas fhéin agus mo dhearthair Gearóid siar ó dheas go Corca Dhuibhne. An rud ba shuntasaí amach is amach faoin turas iontach seo ná gur éirigh linn faoi dheireadh agus faoi dheoigh dul isteach ar an mBlascaod Mór – áit fíorálainn, chlochach, sceirdiúil agus áit iargiúlta ar láimh amháin de ach áit dhraíochta, fhileata, spioradálta agus mhisteach ar an láimh eile. B’ón oileán sin a tháinig mórshaothair dhírbheathaisnéise na Gaeilge le linn na hathbheochana sna blianta tosaigh den aois seo chaite.

Is scata oileáin iad na Blascaodaí píosa beag amach ó leithinis an Daingin, Contae Chiarraí. Is í An Blascaod Mór, ar a nglaotar freisin an t-Oileán Thiar, an t-oileán is mó díobh. Tá sé breis is trí mhíle ar fhad agus tá mile agus céad acra nó mar sin ann. Is turas trí mhíle farraige é ón chuan ag Dún Caoin ar an mórthír go dtí caladh an oileáin.

Ní raibh riamh níos mó ná dhá chéad duine nó mar sin ina gcónaí ar an mBlascaod Mór agus mhair siad ar ghabháltais de thrí nó ceithre acra ag cur lena slí beatha ón talamh le hiascaireacht agus sealgaireacht éanlaithe fiáine. Tá cur síos beacht ar shaol na n-oileánach déanta ag Tomás Ó Criomhthain ins an leabhar iontach sin a léamar ar an ollscoil, sé sin An tOileánach. Ní thuigim in aon chor cén fath nach raibh an leabhar iontach taitneamhach san ar an gcúrsa sa mheánscoil seachas an leabhar fíorleadránach úd Peig a mharaigh suim sa Ghaeilge in a lán daltaí trasna na mblianta.

D’admhaigh an Criomthánach fhéinig nuair a chuiridís chun fharraige sna naomhóga go mba “lánmhinic an fharraige ag gabháil lastuas dínn gan radharc againn ar thír ná ar thalamh — oíche mhór fhada fhuar mar seo ag comhrac na mara agus go lánmhinic ar bheagán fáltais ach ó uair go huair ag tnúth le cabhair Dé.”

Ba fhíorphobal iad muintir na mBlascaodaí i gcónaí, d'ainneoin an bhochtanais a d'fhulaing siad le linn a saoil. Tá an bochtanas san le feiscint go soiléir i ngach leabhar a tháinig faoi bhlath ón oileán clochach sceirdiúil sin.

Ach taobh amuigh den chruatan, nó b’fhéidir de bharr an chruatain chéanna cá bhfios, d’fhás saibhreas iontach Gaeilge agus saibhreas iontach scribhneoireachta. Bhain saibhreas traidisiúin agus béalaoidis le pobal an oileáin seo. Bhí a saol agus a slite maireachtála, bunaithe ar an talamh agus ar an bhfarraige, mar cheangal leis an sean saol a bhfuil suim agus tábhacht thar na bearta ag gabháil leis. Ar ámharaí an tsaoil, tá eolas faoin slí mhaireachtála sin caomhnaithe dúinn ag mórchuid scoláirí agus lucht litríochta, fir cosúil le John Millington Synge, Karl Marstrander, scoláire ón Ioruaidh a bhaist muintir an oileáin “An Lochlannach” air, agus Robin Flower, a thug siad Bláithín air go ceanúil. Chuaigh siad go dtí na hoileáin nuair a bhí athbheochan mhór suime sa Ghaeilge agus i rudaí Gaelacha sa dara leath den naoú haois déag. An rud is tábhachtaí, áfach, nó go ndearnadh saol an oileáin a chaomhnú dúinn i scríbhinní sainiúla na n-oileánach féin. Is fear an-tábhachtach duine de na scoláirí a tháinig ar chuairt viz., Brian Ó Ceallaigh, mar is eisean a spreag an chéad scríbhneoir de chuid an Bhlascaoid, agus an duine is tábhachtaí díobh, Tomás Ó Criomhthain, chun a dhírbheathaisnéis, a scéalta agus a smaointí a chur ar phár nó ar pháipéar. Thug scoláire eile, George Thomson, treoir do Mhuiris Ó Súilleabháin i ndáil le “Fiche Bliain ag Fás” a scríobh.

Níl aon áit chomparáideach ar éadan na cruinne, le líon chomh beag sin daoine ina gcónaí ann, ina raibh bláthú chomh hiontach sin ar fhéith na litríochta. Scríobh Tomás Ó Criomhthain, Peig Sayers agus Muiris Ó Súilleabháin leabhair atá tábhachtach ní h-amháin mar mhórshaothair litríochta ach freisin mar thuairiscí ar shaol speisialta an oileáin. Cáipéisí fíoriontacha iad ina bhfaightear an-leiriú ar nósanna agus ar ghnásanna sóisialta pobail bhig a bhí scartha amach ón mórthír.

Do chabhraigh saothar na scríbhneoirí sin go mór chun ceangal a choimeád idir scríbhneoireacht an lae inniu i nGaeilge agus na modhanna cainte a bhí nádúrtha dár sinsir; agus is féidir a mhaíomh freisin gur choimeád an saothar sin ceangal idir scríbhneoireacht an lae inniu i mBéarla agus na modhanna sin. Bhí baint mhór, mar sin, ag a saothar le caomhnú na Gaeilge mar theanga bheo agus mar theanga traidisiúnta agus len í a choimeád i lár an tsrutha, fiú dár scríbhneoireacht i mBéarla.

Tugadh saothar Hóiméarach ar leabhar Uí Chriomhthain agus cinnte is saothar den chineál sin é mar, cosúil le Hóiméar, aimsíonn sé a chuid filíochta i ngnáth-imeachtaí an tsaoil — saol a caitheadh leis an bhfarraige agus leis na dúile ach go minic i mbaol uatha.

Ar lean.

Thuas chuireas pictiúr a ghlac me de shamail den "bhaile" ar an Mblascaod Mór - samhail atá ar taispeaint in Ionad an Bhlascaoid, Dún Chaoin, Contae Chiarri.

Draíocht na Teanga

2009-01-19T01:14:00.003Z

Draíocht na bhFocal

Ceann des na chéad chuimhní cinn atá im’ aigne ná bheith ag aithris ós ard pé dán idir Bhéarla nó Ghaeilge nó Fhraincís a d’fhoghlaimíos ar scoil an lá sin ag déanamh m’obair bhaile dhom ní ba dhéanaí istoíche. Go deimhin bhínn de shíor faoi dhraíocht na bhfocal. Uaidh sin amach bhí suim nach beag agam i dteangacha agus go h-áirithe sa Ghaeilge. Tá Iodailis ar mo thoil agam chomh maith agus téim chuig an Iodáil trí nó ceithre huaire in aghaidh na bliana. Tá píosa beag Fraincíse ar eolas agam lena chois sin.

Cén fáth go bhfoghlaimítear teanga ar bith? Bhuel, chun dul agus obair a fháil thar lear i dtír eachtrannach mar a labhraítear an teanga sin; chun bheith in ann dul i dteagmháil leis na daoine dúchasacha sa tír chéanna nó chun staidéar ann. Is mó cúis atá ann chun teangacha a fhoghlaim agus a labhairt, ach im’ thuairimse is í draíocht na bhfocal faoi deara mo shuim féinig sna teangacha.

Téigh chuig dráma ar bith a chum na seanGhréigigh mar Aeschylus nó Sophocles nó Euripides agus titfidh tú faoi dhraíocht na traigéide clasaicí. Téigh chuig dráma ar bith de chuid Shakespeare, idir thraigéidí agus choiméidí agus titfidh tú faoi dhraíocht dhomhan na samhlaíochta agus na drámaíochta. Ach is iad na focail, sea na focail an meán is tabhachtaí mar is iadsan a chruthaíonn an drámaíocht, a chruthaíonn an chumhacht agus fiú an katharsis iontach sin a mhothaímid ag aon mórdhráma ar bith.

Sea, tá an draíocht sna focail – ins an ord ina gcuirtear iad agus ins na fuaimeanna a dhéanann siad nuair a deireann sáraisteoir iad. Roghnaíonn an scríbhneoir nó an drámadóir na focail chuí chun an t-atmasféar a chruthú. Mar a dúirt Samuel Taylor Coleridge na blianta fada ó shin gurbh é a bhí i stíl chruthaitheach ar bith ná na focail chuí san ord cuí. Ceapaim gurb í sin an chiall atá sa bhfrás “dosheacainteacht na teanga” nó “inevitability of language” mar a thugtar air go traidisiúnta i ndomhan an chriticeora. [Maith dom an téarma Gaeilge a chum mé ar an téarma ón mBéarla mar níor eirigh liom teach tar aon aistriú air sna foclóirí atá agam nó atá ar an idirlíon!]

Nuair a bhíos ar scoil thit me i ngrá leis na rithimí, leis na rímeanna agus le ceol draíochta dánta Sheáin Uí Ríordáin. D’fhoghlaimíos a dhán iontach deas “Cúl an Tí” nuair a bhíos sa bhunscoil agus d’fhan an dán san im’ chuimhne ó shin i leith. Na laethanta sin, bhí sé de nós ag múinteoirí iarraidh ar na daltaí gach rud a chur go glanmheabhair. Caithfidh mé a rá nár bhain me mórán taithnimh as bheith ag foghlaim gach rud go glanmheabhair i ngach ábhar mar ba bhuachaillín beag neirbhíseach a bhí ionam agus bhínn eaglach an t-am ar fad go ndearmadfainn an píosa a bhí le foghlaim. Ach, caithfidh me a rá gur thaithin an fhilíocht go mór liom agus gurbh aoibhinn liom bheith ag aithris dánta in aon teanga ar bith. Mar a dúirt mé ba rud draíochta dhom an tsíor-aithris seo a bhí á déanamh agam ar scoil agus fiú dem’ dheoinn fhéin ag a’ baile. Cheapadh m’athair agus mo mhathair go raibh mé glan as mo mheabhair nuair a chloisidis mé de shíor ag caint liom fhéin im’ sheomra. Ach sin mar a tharla – thiteas glan faoi dhraíocht na bhfocal. Is amhlaidh gur mar sin a mhothaigh na sean Draoithe Ceilteacha nó Gaelacha roimh theacht Naomh Pádraig. Ní raibh scríobh ar bith acusan agus chuireadar gach eolas agus gaois nó eagna go glanmheabhair.

Dán eile de chuid an Ríordanaigh a chuaigh go mór i bhfeidm orm fhéinig ó thaobh draíocht na bhfocal agus an cheoil de ná Siollabadh. Cuirfidh mé na focail anseo ionas go mblaisfidh tú a bhfuil a rá agam faoi dhraíocht stíl an Ríordánaigh.

Siollabadh

Bhí banaltra in ortharlann
I ngile an tráthnóna
Is cuisleanna i leapachaibh
Ag preabarnaigh go tomhaiste,
Do sheas sí os gach leaba
Agus dfhan sí seal ag comhaireamh
Is do bhreac sí síos an an mheadharacht
Bhí ag siollabadh ina meoraibh,
Is do shiollaib sí go rithimeach
Fé dheireadh as an seomra,
Is dfhág na diadh mar chlaisceadal
Na cuisleanna ag comhaireamh:
Ansin do leath an tAngelus
Im-shiollabcrith ar bheolaibh,
Ach do thainig eag ar Amenibh
Mar chogarnach sa tseomra:
Do leanadh leis an gcantaireacht
I mainistir na feola,
Na cuisleanna mar mhanachaibh
Ag siollabadh na nónta.

Tá cóip den dán seo maille le aistriúchán focal ar fhocal le fáil ag an suíomh idirlíne seo leanas ( Dánta ). Ach ceapaim féin gurb uafásach an t-aistriúchan é mar braitheann miniú nó brí an dáin thuas ar cheol na bhfocal, ar an gcaoi a théann siad i bhfeidhm ar a chéile, ar rithimí agus rímeanna nádúrtha na Gaeilge. Go bunúsach is rí-dheacair d’éinne, bíodh sé nó sí ina f(h)ile nó ná bíodh, dánta de chuid an Ríordanaigh a aistriú go h-aon teanga ar bith eile.

Ní déarfaidh me mórán ach an oiread faoi bhrí an dáin bhig seo. Caithfidh an léitheoir an dán a léamh ós ard agus éisteacht le fuaimeanna na bhfocal agus aird a thabhairt ar an gcaoi a imríonn na focal cleasanna teangeolaíochta ar a chéile, ar an gcaoi a chumann an Ríordánach focail nua. Chomh maith leis sin is rí-chumasach iad na meafair is na samhailteacha as a mbaineann sé dea-úsáid, m.sh., “cuisleanna i leapachaibh”; “bhreac sí síos an an mheadharacht / Bhí ag siollabadh ina meoraibh”; “Is do shiollaib sí go rithimeach” agus “mainistir na feola.”

Thuas chuireas pictiúr a ghlac mé i mbarda mo mháthar in Ospidéal Naomh Máire i bPairc an Fhionn Uisce anseo i mBaile Átha Cliath um Nollag.

Dá Dhán agus Téamaí Mistéireacha na Beatha

2009-01-18T02:25:00.005Z

Domhan Rúnmhar Diamhair na hOíche

Is cuimhin liom a léamh áít éigint go ndúirt an scríbhneoir Áth’ Cliathach iomráiteach úd Breandán Ó Beacháin gur “daylight atheist” é fhéin. Ní feasach dom conas ba cheart Gaeilge a chur ar an nath úd, b’fhéidir “aindiagaí de ló” nó téarma eile mar sin, ach is cuma. Ar aon chaoi séard atá idir chomáin agam anseo ná téama daonna nó mistéir eiseach na beatha. Sea, a leitheoirí, bhíos ag gabháil do bheith ag léamh codanna beaga d’fhealsúnacht an eiseachais. Mórthéamaí na beatha a bhíonn á bplé ag na fealsaimh san gan aon agó – go h-áirithe téamaí mar shaoirse an duine dhaonna; angst na beatha; conas gur féidir maireachtáil le h-ionraiceas sa domhan seo agus téama mór na barántúlachta nó na fíordheimhneachta.

Ar aon nós anseo ba mhaith liom téama dubh dorcha diamhair an aonaránachais nó téama mistéireach an uaignis a phlé tré úsáid a bhaint as dhá dhán a dhéanann iarracht deighleáil le téama eiseach na beatha. An chéad cheann a roghnaím le cur anseo ná “Na Coisithe” le Liam S. Gógain a rugadh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1891. Ní féidir liom teach ar an eolas faoi bhliain a bháis.

Na Coisithe
(le L.S. Gógán)

I gcoim na hoíche cloisim iad,
Na coisithe ar siúl;
Airím iad, ní fheicim iad,
Ní fios cá mbíonn a gcuaird.

I gcoim na hoíche dorcha
Is an uile ní ina shuan,
Airím teacht na gcoisithe
I lár an bhaile chiúin.

An daoine iad nach sona dhóibh,
Nó anama i bpunc?
Nach aoibhinn dóibh an t-ionad sin
'Na gcónaíd go buan?

I gcoim na hoíche dorcha,
Is cách 'na thoirchim suain,
Sea cloisimse na coisithe
Ag teacht 's ag imeacht uaim.

Ceapaim gur liric bheag thaitneamhach í an liric seo. Tá sí simplí agus fiosrach agus de bharr na simplíochta sin agus mar thoradh ar an bhfiosracht tá atmasféar dubh dorcha, mistéireach, aonarach, iargúlta, uaigneach agus eaglach le mothú sa dán trí chéile. Go h-áirithe tá na mothúcháin seo le blaiseadh sna línte seo: “Airím iad, ní fheicim iad, / Ní fios cá mbíonn a gcuaird” sa chéad rann; sa line: “I lár an bhaile chiúin” sa dara rann agus an leathrann “An daoine iad nach sona dhóibh, / Nó anama i bpunc?” sa tríú rann. Chomh maith leis sin cuireann an t-athrá iontach simplí sin “I gcoim na hoíche dorcha” go mór leis na braithstintí céanna a luaigh mé thuas.

An dara dán ar mhaith liom a chur i gcomparáid agus i gcodarsnacht leis an dán iontach seo ná “An Bóthar” leis an sárfhile clúiteach agus cáiliúil úd Seán Ó Ríordáin (1917- 1977). Gan dabht ar domhan file fealsúnach amach is amach ab ea an Ríordánach. Cíorann a chuid dhánta mórcheisteanna doimhne na beatha mar saoirse, an fhulaingt neamhchiontach, luas na blianta, an seanaois, leochailleacht na beatha, an bás agus an tsíoraíocht. I ndáiríre píre fealsamh eiseach is ea é amach is amach nó b’fhéidir go mba chirte dhom a rá gur file eiseach é. Ní raibh an tsláinte go ró-mhiath ag an Ríordánach in aon chor le linn a shaoil agus ba mhinic é mar othar san ospidéal. Go deimhin chum se a lán dánta faoin tinneas agus an easláinte. Bhí an t-eitinn air agus ba gheall le bás mall mall mall an tinneas céanna.

Cíorann an dán seo, dar teidil “An Bóthar,” téama dubh dorcha diamhair an aonaránachais nó téama mistéireach an uaignis:

An Bóthar

Do chaitheas an oíche
Ag éisteacht le bóthar,
Ag éisteacht le daoine
Ag siarbhualadh bóthair,
Ar théid is ea bhíodar,
Ar théid fhada an bhóthair.

Mas daoine mar mise
Bhí thíos ar an mbóthar
Is trua liom a bhfilleadh
Abhaile ón mbóthar,
Ag tinteán gan tine
Is a n-aigne rompu.

Tá smaointe ag taisteal
Ar bhrollach an bhóthair,
Ta daoine ag baile
Is tá smaointe ar an mbóthar,
Glac smaointe a cailleadh
As intinn an phóca.

Is fíor gur liric iontach atá sa dán seo chomh maith. Ceapaim go bhfuil níos mó uaignis agus níos mó doimhneachta ar a shon san sa dán seo. Chomh maith leis sin baineann an Ríordánach úsáid iontach as samhailteacha agus meafair. Is minic sinn inár luí sa dorchadas sa leaba agus gan a bheith in ann súil a dhúnadh. I dtráth sin na hoíche níl le déanamh againn ach éisteacht leis na daoine ag gabháil thart ar an gcosán más cónaí dhúinn i mbaile nó i gcathair nó eisteacht leis an trácht ag dul tharainn ar an mbóthar lasmuigh más faoin tuath is cónaí dúinn. Is é an t-easpa codlata nó míchumas dul a chodladh is cúis leis an dá dhán iontacha seo. Tuigimid beagnach ar an bpointe boise go seasann an bóthar don bheatha – go gciallaíonn sé an saol daonna i ndairíre píre. Chomh maith leis sin úsáideann sé samhail eile, sé sin samhail na téide ach cuireann sin in iúl dúinn go bhfuil a lán castaí in aon téid ar bith agus in aon bhóthar ar bith. Is féidir a rá chomh maith go bhfuil a lán castaí in aon bhóthar ar bith. Cuireann samhail na téide le dorchadas agus le mistéir an dáin, im’ thuairimse, mar is rud é an téid chun smacht a choiméad ar ainmhí nó chun rudaí a choiméad le chéile nó a cheangail le chéile. Lena cois sin smaoiním ar sheanfhocal ón mbéarla, sé sin, “to be at the end of one’s tether” nó fiú ar an téid chrochta. Bíodh sin mar atá, is samhail dhébhríoch í ach is mó is cumhachtach í ar a shon san.

Braithim mothú dubh dorcha diamhair an aonaránachais nó téama mistéireach an uaignis sna línte seo sa dara rann:

Is trua liom a bhfilleadh
Abhaile ón mbóthar,
Ag tinteán gan tine
Is a n-aigne rompu.

Tuigim dó. Cuireann an leathrann seo an dán iontach sin de chuid Patrick Kavanagh i gcuihne dom: “The Great Hunger.” Leiríonn an dá dán an dubhbhrón ceanann céanna. Ní féidir, agus gan dabht níor cheart nó cóir, athinsint nó parafrása próis a chur ar fhoclaíocht dhraíochta na filíochta. Mar sin fágaim míníú an rainn deiridh mar aon le míniú ginearálta an dáin faoin léitheoir fhéin. Is aoibhinn liom an tsamhail iontach sin “brollach an bhóthair” chomh maith leis an dara ceann sa rann céanna, sé sin, “intinn an phóca.” Is sárcheardaí é an Ríordánach agus bíonn sé de shíor ag imirt leis na focail. Nuair nach féidir leis gnáthfhocal a fháil cumann sé ceann nua; cuireann sé focail le chéile agus cumann chomhfhocail. Maille leis sin ceanglaíonn sé smaointe teibí le gnathrudaí fisiciúla chun meafair agus samhlaoidí a chumadh.

Beannacht leat a scríbhinn agus orthusan uile a léannn thú. Slán bóthar!!

Thuas ag barr an phoist seo chuireas pictiúr a ghlacas de chasán (nó bóthar?) dhá bhliain ó shin. Ni feasach dúinn cad iad na castai a dhéanann aon bhóthar nó cosán ar bith amach anseo inár saol. Ghlacas an grianghraf i gCluain Tarbh, baile Átha Cliath, 3

Tuiscint don Dúlra

2009-01-14T23:27:00.004Z

Bá leis an Nádúr

Léiríonn filíocht thraidisiúnta na Gaeilge, idir Dhánta na nGnáthdhaoine agus Fhilíocht na Sgol, báidh mhór leis an nádúr agus tuiscint dhomhain don dúlra. Mar sin ní bhíonn aon ionadh orainn go bhfuil na tréithe shuntasacha chéanna fós mar theáma tábhachtach idir théamaí eile fiú sna dánta a scríobhtar sa lá atá inniu ann.

Is fíor an ráiteas go dtéann an timpeallacht fhisiciúil nó an tírdhreach go mór i bhfeidhm ar mhuintir aon tir ar bith sa domhan mór. Ar shlí féadtar a rá go bhfáisctear sinn nó go múnlaítear sinn ón tírdhreach ceanann céanna. Uair amháin, léigh mé faoi eachtra bheag a bhain le Liam Ó Flaithearta. Tráth amháin ar filleadh dó ar a oileán dúchais, séard a dúirt sé leis an oileán céanna: “A Chloich Mhóir aithním thú!” Is é sin le rá i ndáiríre píre ná go raibh dúlra an oileáin go smior ina chnámha agus go domhain in a chroí. Is rí-dheacair sinn a scarúint nó a dhealú amach ón dtimpeallacht inár tógadh muid.

Chaith mé féin is mo dhearthaireacha roinnt laethanta i gContae an Chláir an Meitheamh seo thart. Chuaigh Aillteacha Mhóthair agus an aolchloch a fhaightear go fairsing timpeall an cheantair chéanna go mór i gcionn orainne. I mBoireann Chontae an Chláir agus in Oileán Árann is í an aolchloch is cloch bhunaigh iontu. Go deimhin féin is beag ithir ná cré a fhaightear i gceachtar den dá áit seo, ach is aoibhinn aisteach go deo na luibheanna agus na bláthanna a fhásann sa dúthaigh seo go léir – bláthanna agus luibheanna nach bhfaightear aon áit eile in aon chor ar fud na hÉireann. Is bláthanna and luibheanna Alpacha iad, ceapaim - ní saineolaí mé i gcúrsaí bitheolaíochta nó san nádúr, is mar sin b’fhéidir go bhfuil dul amú orm anseo.

Aisteach go mór ba i mBéarla a scríobh an Flaitheartach formhór a shaothair, ach d'fhoilsigh sé leabhar gearrscéalta, Dúil, mar aon le roinnt dánta ó am go chéile as Gaeilge. Tugtar Liam Ó Flaithearta, nó Liam O'Flaherty as Béarla, air freisin. Ba nia leis an scríbhneoir, iriseoir agus craoltóir Gaeilge mór le rá Breandán Ó hEithir (1930-1990).

Ós rud é go bhfuilim ag móradh agus ag moladh an dúlra ba mhaith liom dán beag nó liric bheag de chuid an Fhleathartaigh (1896 - 1984) féin a athscríobh anseo. Ar scor ar bith is liric bheag cheolmhar iontach é dar teideal Na Blátha Craige :

Na Blátha Craige

Adúirt mé leis na blátha:
“Nach suarach an áit a fuair sibh
Le bheith ag déanamh aeir,
Teannta suas anseo le bruach na haille,
Gan fúibh ach an chloch ghlas
Agus salachar na n-éan,
Áit bhradach, lán le ceo
Agus farraige cháite,
Ní scairteann grian aneo
Ó Luan go Satharn
Le gliondar a chur oraibh.”
Adúirt na blátha craige:
“Is cuma linn, a stór,
Táimid faoi dhraíocht
Ag ceol na farraige.”

Liam Ó Flaithearta

Tá an liric seo thar a bheith simplí ach ana-dhomhain, ceapaim, ar a shon san. Bíodh is go bhfuil simplíocht ann tá an doimhneacht ann chomh maith. Sé mo bharúilse go dtarlaíonn a leithéid de rud i ndánta na bhfilí móra i dtráth úd na Rómánsaíochta sa Bhéarla – a lethéidí mar William Wordsworth agus S.T. Coleridge, gach trácht ar an mbeirt mhórfhile eile John Keats agus Percy Byshe Shelley.

Is iontach simplí an tslí ina n-úsáideann Ó Flaithearta bua an chomhrá agus bua an agallaimh chun dul i ngleic le tarraingt dhraíochta an nádúir. Sé sin le rá go mbaineann an file úsáid phraiticiúil as pearsantú chun beocht agus fisiciúlacht nó saol a thabhairt don na bláthanna beaga áille. Labhraíonn sé go díreach leo agus cuireann sé focla simplí draíochta ina mbéal.

Caithfidh mé a rá go bhfuil an liric bheag iontach seo ar cheann de na dánta is ansa liom sa Ghaeilge. Tá sí thar a bheith simplí ach ana dhraíochta dá bharr san. Tá ceol diamhrach fiú ag baint leis na focail bheaga shimplí, ceapaim. Nach breá agus nach iontach agus nach draíochta, mioriúlta, spleoidreach agus misteach an freagra uathasan ar a cheist faoi cén fáth gur thogh siad áit chomh h-iargúlta, chomh suarach, chomh fuar feannaideach sin le bheith ag fás? :

“Is cuma linn, a stór,
Táimid faoi dhraíocht
Ag ceol na farraige.”

Mar léiriú ar an dán seo chuir mé pictiúr breá a thógas den saghas sin bláthanna a luaigh Ó Flaithearta sa dán a chuireas i gcló thuas. Is pictiúr é a thógas Mí an Mheithimh 2008 sa Bhoireann i gContae an Chláir.

Ár sa Phailistín 2

2009-01-11T21:23:00.002Z

Ceann de na scannáin is ansa liom ná Mississippi Burning (1988) leis an stiúrthóir clúiteach sin Alan Parker. Tá an scannán céanna feicthe agam níos mó deich n-uair. Is iad na h-aisteoirí iontacha Gene Hackman (Gníomhaire Anderson) agus Willem Dafoe (Gníomnhaire Ward) an bheirt charactar lárnacha. Ag pointe amháin den scannán drámatúil seo cuireann Gníomhaire Ward ceist ar an nGníomhaire eile: “Cad as a dtagann an fuath seo go léir, Mr. Anderson?” Freagraíonn Anderson é tré scéal a aithris faoina athair fhéin. Scéal ana-thábhachtach im’ thuairim. Sé croílár an scéil ó bhéal Anderson ná gur chuir a athair nimh i dtobar a chomharsan toisc go raibh sé in éad leis mar go raibh capall aigesean agus nach raibh aon ainmhí iompair aige féin. Gan dabht fear gorm a bhí sa chomharsa céanna. Agus mar a déarfá, ní raibh sé ceart ná cóir ag an am san go mbéadh fear gorm níos saibhre na fear geal. Sin mar a bhí na Stáit Aontaithe sna seascaidí agus níos luaithe roimh thráth na gCearta Sibhialta.

Caithfidh mé a rá anois agus é a rá go h-ard agus le treise nach bhfuil uaim tráchtas a dhéanamh ar aon scannán nó ar an scannánaíocht go ginearálta. Séard atá uaim anseo ná díriú isteach go cruinn ar cheist Ghníomhaire Ward agus ar fhreagra Ghníomhaire Anderson, sé sin, go dtagann an fuath go léir go bunúsach ó leithleas agus ó chíocras an duine dhaonna. Is daoine leithleasacha, amplacha, santacha, cíocrasacha sinn go léir.

Ins an post a scríobhas sna leathanaigh seo díreach roimh an bpíosa seo dhírigh mé m’aird ar an ghéarchéim pholaitíochta nó ar an gcogadh éagóireach sin idir Stát Iosraeil agus muintir bhocht na Palaistíne. Is cogadh éagóireach amach agus amach é agus ní feidir le h-aon pholaiteoir é a chosaint. I ndáiríre is cogadh éagóireach, míchothrom agus dochosanta é. Fiú tá uimhreacha na marbh as coibhneas agus as comhréir ar an dá thaobh. Éist leis na huimhreacha, níos mó ná ocht gcead Palaistíneach marbh agus trí chéad páiste san áireamh céanna. Ar thaobh na nIosraelach de níl ach triúr marbh. Chomh maith leis sin ní tír in aon chor í Gaza ach sórt campa mór géibhinn nach féidir leis na Palaistínigh gluaiseacht isteach nó amach as ar a dtoil. Táid mar phríosúnaigh ina “dtír” féinig! Taobh amuigh de sin tá ganntanas bídh is dí ann chomh maith – níl an gorta ró-fhada ó na Palaistínigh bhochta. Agus cuirigi san áireamh chomh maith an sórt lón cogaidh ata in úsáid ag an Iosreal - é go léir go mór mór mór as cuimse, as coibhneas as as comhréir ar fad! Ar dóigh amháin ní thuigim an fuath seo go léir agus ar dóigh eile tuigim go ró-mhaith é. Tagann an fuath seo go léir go bunúsach ó leithleas agus ó chíocras Stat Iosraeil. Is daoine leithleasacha, amplacha, santacha, cíocrasacha na hIosraelaigh go léir. B’fhéidir go bhfuilim ag dul thar fóir anseo. Ach maithigí dom é, mar níl mise ag marú éinne. Nílimse ag briseadh dlíthe idirnáisiúnta ná cearta daonna. Ná nílimse ag sarú coinbhinsiúin Geneva. Tá Iosraeil ag déanamh sin agus níos mó. Mó náire sibh, a Iosraelaigh. Tá sibh ag briseadh agus ag sárú gach dlí idirnáisiúnta agus cearta daonna bunúsacha. Níl aon leithscéal ar domhan agaibh ach an leithleas, an ampla, an tsaint agus an cíocras. Anois chun críoch a chur leis an bpost beag seo ba mhaith liom dán Mhichael Davitt a chur anseo agus é a thiomnú dos na Palaistínigh bhochta bhrúite i nGaza:

Ó mo Bheirt Phailistíneach

18/9/82, iar bhfeiscint dom tuairisc theilifíse
ar shlad na bPailistíneach i mBeirut

Bhrúigh mé an doras
oiread a ligfeadh solas cheann an staighre
orthu isteach:

na héadaí leapa caite díobh acu
iad ina luí sceabhach
mar ar thiteadar:

a gúna oíche caite aníos thar a mása
fuil ar a brístín lása,
as scailp i gcúl a cinn

a hinchinn sicín ag aiseag ar an bpiliúr,
putóg ag úscadh as a bholgsan
mar fheamainn ar charraig,

ae ar bhraillín,
leathlámh fhuilthéachta in airde.
Ó mo bheirt Phailistíneach ag lobhadh sa teas lárnach.

© Michael Davitt
From: Bligeard Bráide
Coiscéim, Dublin 1983

****************************************************************

Beannacht leat a scríbhinn agus beannacht ar gach éinne a léann thú!

****************************************************************
Thuas tá pictiúr a tógadh le déanai i nGaza - beirt pháiste ar thóir bia! Ár naire sibh, a Iosraelaigh!!!

Ár sa Phailistín

2009-01-07T20:25:00.001Z

Ár Míthrócaireach

Bhuel, sa deireadh thiar, caithfidh mé mo thost a bhriseadh. De ghnáth ní luaim aon phioc den pholaitíocht in aon bhlag dá bhfuil agam. An fáth is cúis leis sin ná go mothaím go bhfuil an t-ábhar céanna ró-chonspóideach agus go bhfuil raidhse bhlaganna ann ar an idirlíon a phléann na ceisteanna ceanainne céanna.

Is í an troid uafásach mhíchothrom idir an Iosrael agus muintir bhocht na Palaistíne i nGaza an t-ár míthrócaireach a luaim thuas mar theideal. Ní thuigim i ndáiríre cén fáth go bhfuil na hIosraelaigh chomh fuilteach fealltach míthrócaireach sin. An t-íomha a thagann isteach im’ cheann ná bheith ag baint úsáid as tua ollmhór nó as casúr uafásach mór chun cnó beag a bhriseadh. Gan dabht ar domhan agus is fíorshoiléir seo do ‘chuile dhuine, sé sin, go bhfuil míchothrom mór le rá i gceist sa chogadh seo. Is an t-ár uafásach dochreidte – cailíní agus buachaillí óga agus iad séidte i smidiriníní ag buamaí ollmhóra nó ag roicéidí nó ag diúracháin threoirithe atá in ann sceimhlitheoir agus a chlann a ghlanadh de dhromchla an domhain. Ach ní mhairíonn na diúrachain threoirithe sceimhlitheoirí amháin ach scriosann siad a lán daoine neamhurchóideacha chomh maith – gnáthshaoránaigh atá ag iarraidh a mbealach a dhéanamh sa domhan agus séidtear iad chuig cheithre chúinní an domhain ag buamaí uafásacha.

Ní thuigim na hIosraelaigh. Ní dóigh liom go dtuigfidh mé choíche iad. Nárbh iadsan nó a máithreacha, a n-aithreacha nó a seanmháithreacha agus a seanaithreacha a fuair anbhás ins na campaí géibhinn cosúil le Dachau, Maidenek, Sobibor agus Auschwitz le linn an Dara Cogadh Domhanda? Nárbh iadsan a d’fhulaing go h-uafásach sna campaí céanna ach go raibh an t-ádh dearg leo gur thángadar slán? Agus cén fáth mar sin nach dtuigeann siad d’fhulaingt na bPailistíneach, nach dtuigeann siad dearóile, ainreo agus ainnis na bPailistíneach céanna? Ní thuigim an míchothrom. Ní thuigim mar níl i nGaza ach Campa Mór Géibhinn amhain, le bheith fíor. Deirtear go bhfuil an bochtannas ansan i bhfad níos measa ná an bochtannas a bhí riamh faoi lán tseoil san Aifric Theas le linn blianta an Apartheid.

Admhaím gur sceimhlitheoirí iad lucht Hamas. Ach sin admhaithe agam, toghadh iad go daonlathach i dtoghchán cothrom cóir. Chomh maith leis sin ní féidir iad a dhealú amach ón gcosmhuintir nó ós na gnathdhaoine. Conas is féidir sin a dhéanamh? Chomh maith leis sin is áit fíor bheag í Gaza le bheith macánta agus tá an áit plódaithe le daoine nach féidir leo iad fhéin a ghearradh amach ó na sceimhlitheoirí toisc go gcaifidh siad maireachtáil ar scáth a chéile in árasáin shuaracha millteannacha. Is maithreacha agus aithreacha sceimhlitheoirí iad. Is deirfiúireacha agus deartháireacha sceimhlitheoirtí iad. Leis an fhírinne a rá tá níos mó ná milliún go leith daoine i spás ar chomhmhéid leis an Mhumhan. Conas nach maireofar daoine soineanta maraon le paistí neamhurchóideacha i spás chomh beag sin?

Molaim príomhaire na Fraince, Nicolas Sarcosi atá ag déanamh sár-obair chun an fhadhb a réiteach. Is deacair fiú an focal “réiteach” a úsáid in aon chor ag trácht ar chúrsaí polaitíochta. Ach caithfimid bheith dearfach mar ní leanfaimid ar aghaidh gan dóchas a bheith againn as an saol is as an tsíoraíocht.

Mo náire sibh, a hIosraelaigh. Cheap mé gurbh fhéidir libh idirdhealú a dhéanamh idir bochtannas agus sceimhlitheoireacht! Cheap mé chomh maith go raibh sibh in inmhe idirdhealú a dhéanamh idir gnáthmhianta an chroí agus cumhacht na n-uirlisí uafásacha chun daoine a bhrú faoi chois chomh míthrócaireach, fuilteach, fealltach san. Cheap me go mbéadh sibh in ann fiú conarthaí Geneva a chomhlíonadh agus na mórchonarthaí idirnáisiúnta eile a leanúint. Ní thuigim an mhíthrócaire. Ní thuigim an foréigean. Ní thuigim an t-ár. Ní thuigim am feall. Ní thuigim an fuath is an ghráin. Ní thuigim an éagóir is ní thuigim ach an oiread an t-easpa cothromais is cómhréire.

Agus na diúrachain ag silleadh síos óna spéartha mar fhearraing dhearg uafásach ar scoileanna agus ar arasáin shuaracha tháinig dán de chuid Mhícheál Davitt isteach im’ cheann – an t-ainm ata air ná “Ó mo bheirt Phailistíneach.” Déanfaidh mé iarracht teacht ar an dán seo níos déanaí agus é a chur i gló anseo sa chéad phost eile uaim. Slán agus beannacht. Go maire na Pailistínigh bhochta buan inar gcroíthe na laethanta uafásacha seo!

Beannacht leat a scríbhinn agus ar ‘chuile dhuine a léann thú! Slan bóthar!

Thuas pictiúr den ár uafásach.

I dtosach na haicíde is ea is fusa í a leigheas.

2009-01-05T15:36:00.003Z

Agus an ghéarchéim eacnamaoíchta idir chamáin agam an lá faoi dheireadh tháinig seanfhocal eile isteach i mo cheann, sé sin, “I dtosach na haicíde is ea is fusa í a leigheas.” Ceisteanna gur féidir sinn a chur mar gheall ar láimhseáil na géarchéime céanna ná cén fáth nach bhfaca na daoine i gcumhacht – an rialtas, na bainc agus na h-eagraíochtaí oifigiúla leis na saineolaithe and na comhairleoirí go léir – an traein uafásach seo ag teacht síos an báthar iarainn, má maitheann sibh dom an meafar uafásach seo. Nach ait an mac an tsaoil? Go n-uige seo níor chaill na boic mhóra a bhí ag stiúradh long an Stáit a gcuid phostanna. Cén fáth sin in aon chor? An bhfuil dlí amháin ann don chosmhuintir nó dona gnáthdhaoine agus dlí speisialta eile ann do na mórbhoic seo? Is amhlaidh go bhfuil.

Cloisimid faoin gcathaoirleach nó faoin bpríomhoifigeach feidhmiúcháin sin – Seán Fitzpatrick an t-ainm ata air, más buan mo chuimhne – ar an mBanc conspóideach úd darb ainm an Anglo Irish Bank. Cad faoi? Bhuel, d’éirigh sé as a phost ceart go leor ach fuair sé gach aon phribhléid dá raibh sé i dteideal idir phinsin agus suim mhór scarrtha. Agus ni bhfuair an boc mór seo ach iasacht de sheacht is ceithre scór milliún d’ Euro agus nochtadh an fhianaise sna meáin chumarsáide gur cheil sé an fhíric seo ar an bpobal ocht h-uair as a chéile ar feadh ocht mbliana trén é a mhalartú ó bhanc go banc. Mar sin is amhlaidh go raibh sé idirbheart déag feicthe ag na coistí riaracháin sna bainc éagsúla. Deirtear nach ndearna sé aon rud mídhleathach, ach nach fíor go ndearna sé gníomh mímhoralta agus mí-eiticiúil? Is cinnte agus is ró-chinnte, dearfa agus ró-dhearfa gur ghníomh mí-mhóralta a bhí agus atá i gceist. Sin an fáth go ndearna sé an méad sin oibre chun na h-idirbhearteanna a cheilt orainn. Ár náire thú a Mhic Ghiolla Phádraig!

Anois, ag filleadh ar bhrí an tseanfhocail dom, cén fáth nach bhfaca na saineolaithe is na comhairleoirí iontacha sin a fhaigheann neart airgid i gcomhair a gcuid eolais agus a gcuid chomhairle a roinneann siad go fiail ar pholaiteoirí agus ar lucht stiúrtha na mbanc an ghéarchéim ag teacht inar dtreo? Nó an bhfaca siad traein uafásach seo an mheathluithe geileagraigh ag teacht agus gur scanraíodh iad? Nó an raibh eagla orthu an fhírinne a scéitheadh ar a gcomhleacaithe cumhachtacha a bhí bun ós cionn sáithe sa mheathlú céanna. Bhí a lán le cailliúint acu agus leanadar ar aghaidh leis an gcur i gcéill. Anois tá an port seinte; tá an cluiche thart; tá an t-am istigh agus tá an rún scéithe. Taimid i bponc mór; i sáinn uafásach, i bpoll gan tóin agus an ghéarchéim gheilleagrach seo sa mhullach orainn. Agus ní dhearna na polaiteoirí a bhí i gcumhacht aon dhath chun an fhadhb a leigheas. Lean siad leis an gcur i gcéill; lean siad leis na h-iasachtaí morá ; lean siad leis an mbréag.

Anois is orthusan atá an milleán agus is orainne atá an cúram chun íoc as na fiacha nó fiú as na drochfhiacha. Ár náire sibh, a pholaiteoirí, a shaineolaithe, a chomairleoirí agus a bhaincéirí. Ach is é an ár léan agus ár gcreach nach n-airaíonn sibh náirithe in aon chor. Táimid i ndeireadh na h-aicíde agus ní fusa í a leigheas ar chor ar bith.

D'uaslódálas thuas pictiúr a ghlac mé de dhul faoi na gréine ar thrá Laytown, Co na Mi, Lúnasa 2008.

Seanfhocal na hAthbhliana: "Mair a chapaill agus Gheobhair féar!"

2009-01-04T22:29:00.002Z

Dia eadrainn agus an t-olc, ach tá na blianta ag sleamhnú isteach ró-ghasta ar fad. Ní bhraithim ag imeacht iad agus mé saite ins na cúraimí idir bheag agus mhór a bhíonn idir lámha agam. Ach sin mar a bhíonn an saol. Díreach is an lá amárach beidh mé aon bhliain caogad d’aois. Tá sean leathrann sa traidisiún a deir: “Maireann an chraobh ar an bhfál ach ní mhaireann an lámh do chur.” Chomh maith leis sin tá seanfhocal ann beagnach ar chomhbhrí leis an leathrann úd, sé sin, “Ní bhíonn in aon rud ach seal.” Is amhlaidh gan aon agó gur féidir an rud céanna a rá faoin bheatha dhaonna.

Anois is píosa beag Gaolainne á scríobh agam ba mhaith liom chomhbhrón a dhéanamh le clann agus le muintir Tony Gregory, T.D. a bhásaigh dhá lá ó shin. Laoch iontach ar son na mbochtán agus ar son lucht lár na cathrach anseo i mBaile Átha Cliath ab ea an fear céanna. Throid sé i gcónaí ar son cearta sibhialta – agus gan amhras ar son cearta daonna – na ndaoine céanna i rith tuairim is tríocha bliain. Leaba i measc na laochra go raibh aige. (Níl’s agam ó thalamh an domhain an Críostaí nó aindiagaí agus is cuma – sin an fath a dúras laochra seachas naoimh ansin). Ní raibh ach aon bhliain seascad slánaithe aige ar an saol seo – díreach deich mbliana níos sine ná mé fhéin. Sin an rud a chuireannn isteach agus amach orm, sé sin le rá go bhfuil mo chomhleacaithe fhéinig ag fáil bháis – comhartha cumhachtach go bhfuilimse féin ag méadú in aois. Ach bíodh sin mar atá – ná dearmadaigh go gcaitear an saol a cheiliúradh agus a chaitheamh, agus dul ar aghaidh go cróga le dóchas. Muna ndéantar sin titear sa duibheagán, sa duairceas agus sa ghruaim.

Anois is an tóin tar éis titim as geileagar na tíre seo mothaímid go bhfuilimid caillte toisc ná fuilimid ábalta gach deis is nua a cheannach – Four Wheel Drives agus ceithre shaoire in aghaidh na bliana gan trácht ar an árasán faoin ngréin. Nach trua dhúínn má táimid chomh h-éadomhain amplach santach sin. Ní feidir le héinne a dhath de rachmas an tsaoil nó de shaibhreas saolta a thabhairt leis nó leí ar lá an bháis. Chuala mé mór-údar idirnáisiúnta a rá – agus ní chuimhin liom cé hé ach amhain gurbh fhear a bhí ann - gurb é an gnó atá ag litríocht ná sinn a theagasc i ngnóthaí an bháis, sé sin le rá chun cur in iúl dúinn nach mbíonn níos mó ná seal againn ar an taobh seo den uaigh agus go mba cheart dúinn caradas a dhéanamh leis an mbás céanna.

Nuair a smaoinímid agus nuair a mhacnaímid ar mhistéir an bháis níor cheart dhúinn éirí éadóchasach nó dubhach dubh-bhrónach nó duairc gruama. Ba cheart agus ba chóir dúinn an saol a chaitheamh go huile is go hiomlán. “Mair a chapaill, agus gheobhair féar.”

Thuas tá pictiúr a ghlacas de chapall i gCo an Chláir, Meitheamh, 2008

An Ghaolainn Dheas Mhín

2008-12-31T18:45:00.004Z

Is fada an lá, is an oíche le bheith macánta, ó scríobh me as Gaeilge agus, leis an fhírinne a rá, mothaím uaim í. Chomh maith leis sin, táim tar éis post nua a fháil ar scoil mar mhúinteoir acmhainne agus mar sin tá slán fágtha agam ar an ngnáthsheomra ranga mar ar mhúin mé an Ghaeilge le níos mó bliana ná mar ar mhaith liom cuimhneamh orthu. Níl aon chúram orm anois teanga ársa álainn ár dtíre a theagasc i mo ról nua sa scoil. Sea, uair dá raibh agus fiú na mílte uair dá raibh bhínn ag trabhadh na mara liom fhéinig ag iarraidh seanteanga ár muintir a mhúineadh do bhuachaillí a raibh beagán nó níos lú suime acu inti mar theanga. Bíodh sin mar atá, braithim uaim an Ghaeilge is a fuaimeanna áille éadroma ag damhsa ar dhomchla mo theangan. Braithim uaim na fíorfhuaimeanna a d’fhoghlaimigh me ó mo sheanmhúinteoirí atá básaithe le fada, go ndéana Dia - nó pé cumhacht atá ag beoú nó ag cothú an domhain – trócaire ar a n-anamacha uaisle. Tá a re thart agus fós tan a fuaimeanna ag damhsa im’ chluaise. Sin mar a bhíonn le teangacha. Téann a ndraoícht i gcionn ar na cainteoirí is ar na h-éisteoirí.

Táim ag dul in aois ach tá “damhsa an tsaoil,” mar ar thug an Ríordanach uirthi, fós i mo chroí. Beidh bliain is caogad slánaithe agm ar an ithir dhomhanda seo sar i bhfad – ‘sé an cúigiú lá d’Eanair mo lá breithe. Chaitheas an lá, a bheag nó a mhór, ag gabháil do bhlaganna a léamh ar an idirlíon, agus go h-áirithe blaganna as Gaeilge agus molaim iad go léir. Ta go leor daoine óga anois ann a bhfuil neart Gaeilge acu agus molaim na h-iarrachtaí is na sáriarrachtaí ata á ndeanamh acu chun dul i gcumarsáid is i gcomhrá is i gcomhairle lena cheile ar an idirlíon. Molaim sibh go léir. Lean leis an ngnó fíorthábhachtach seo.

Maith Dom É – A Ghaolainn Dheas Mhín

Maith dom é anois is choíche
Mo thuirse is mo lagthuirse –
Faighim an saol ró-throm ar mo ghuaillne-
Scaití ach maith dom é,
Mo chailín deas álainn
Nach faighim seans do bhriathra a labhairt.

Maith dom é anois is choíche,
Is mé ag dul in aois,
Maith dom m’fhaillí i mo dhualgaisí
I leith mo theanga dhúchais.
Maith dom é nuair a thitim a chodladh
Ag eisteacht le do rithimí éadroma ar an raidíó.

Maith dom é anois is choíche
Nuair nach dtéim i muinín do shaibhris
Mar ba cheart agus mar ba chóir.
Uair amháin agus mé an óg
Do thiteas bun ós cionn i ngrá leat,
Ach ni dhearúdann éinne a chéadghrá riamh.

Maith dom é anois is choíche
Mo thuirse is mo lagthuirse –
Fillfidh mé ar mo dhúchas
Is siúlfad an ród leat,
A Ghaolainn dheas mhín.

Thuas chuireas pictiúr a ghlacas de dhul faoi na gréine i bPairc an Fhionuisce, Meitheamh, 2008.

Ardú Meanman

2008-06-21T01:35:00.001+01:00

Ceithre Dhán

Uaireanta mar seo, téim i muinín mo theanga dhúchais chun ardú meanman a thabhairt dom féin; chun mé féin a dhúiseacht ón ísle brí is ón nduibheagán is ón ndorchadas a thithfeadh murab í agus a cúnamh draíochta misteach. Tagann focail chugham ceapaim ón neamhchomhfhios, áiteanna rúnda éigin mar a bhfuil na scáthanna ag lámhacháin i gcúinní dorcha iargúlta. Nuair a thagann na focail amach ó na cúinní damanta dearmata céanna taithníonn solas an fheasa agus an chomhfheasa orthu agus léimeann siad chun beochta i gcruth na gnáth-abairte ar dhromchla mo theangasa. Uaidh sin ardaítear m’anam is mo chroí – glacaim dóchas agus muinín nua as an saol místéireach ina gcaitear sinn go neamhthrócaireach mar a deir na fealsaimh chomhaoiseacha. Sin a tharlaíonn i mo chása ar aon nós.

Ba mhaith liom, mar sin, sraith eile de dhánta a chur ós bhur gcomhair amach arís an babhta seo. Anseo thíos gheobhfá ceithre cinn de dhánta a scríobh mé faoin tréimhse a chaitheas sa mhéanscoil. Seo dhaoibh iad. Bainigí sult nó a mhalairt astu. Beannacht libh a dhánta!

Méanscoil 1

Halla mór scrúdaithe
I lár an bhaile mhóir –
Cúpla céad macléinn
Scáfar roimh aineolas,
Buachaillí beaga bailithe
I gcomhair roghnaithe.
Bráthair uasal ag glaoch rolla
I nguth galánta –
Bhíomar i meánscoil ar dóigh –
“Ó Murchú, Maitiú,”
“Ó hÁinle, Eoghan,”
Agus “anseo” á fhreagairt
Ar fud na h-áite.

An príomhoide ag an ngeata
Dár ngríosadh ár ndícheall a dhéanamh.
“Beidh an lámh in uachtar agat air inniu!”
Ar seisean le buachaill beag tanaí
A raibh cuma intleachtúil air.
Ní raibh múinteoir tuata le feiceáil
Mar bhí na bráithre fós chun tosaigh
Ach i ndeireadh réime.

Ocáid mhór sholúnta ab ea é,
Cead isteach don mheánscoil
Ba mhó clú ar fud na cathrach,
Éalú ó na sráideanna beaga cúnga
Is ó na postanna gan todhchaí.

Lá breá i dtús Bealtaine,
Gach rud ina áit chuí,
Boladh úr an pháipéir scríofa,
Iontas mór an pháipéir scrúdaithe,
M’uncail sa bhaile ar saoire
Ó na Stáit Aontaithe –

An Domhan Mór faoi chaibidil aige
Is mise i mo thír bheag féinig.

Méanscoil 2

Arbh iad na réalta
Nó an chinniúint
Nó fiú an t-ádh
Nó an mí-ádh féin
A thug le chéile muid –
Breis is céad againn,
Chéadbhlianaigh,
Scáfar roimh
Todhchaí éiginnte?

Conas nach mbraithfeá
Caillte i measc an tslua mhóir sin?
Conas nach mbeifeá níos mó
Ná uimhir ar mheamram
Nó scríbhinn i leabhar rolla?
Fiú an dtabharfaidís faoi deara
Dá mbeifeá as láthair?

Ach lá liath cinniúnach amháin
Stopadh saol na scoile,
Saol mór neamhphearsanta na scoile
Le drochscéala –
Lá liath an fhómhair,
Cosúil le laethanta liatha eile an fhómhair,
Leagadh buachaill beag againn
Ar a shlí ar scoil,
Duine beag dár míle saighdiúir,
Buachaill nár chuimhin linn a ainm
Trasna na mblianta,
Chéadbhlianach nár tháinig chun críche
É buailte ar lár
I lár an fhómhair –
Lá liath an fhómhair –

Tá a ainm greanta ar leach áit éigin
Nó i gcroíthe anaithide,
I bhfad bhfad i gcéin
San imigéin.

Meánscoil 3

Dob é an t-eolas an chumhacht
Agus an fhoghlaim an eochair,
An eochair dhraíochta don fháistin.
Thuigeamarna sin,
Sinne mic na ndaoine bochta
Gurbh é seo an deis
A chaithfimis a thapú
Dá dtiocfadh linn dul chun cinn
Sa saol mór milteach mealltach scanrúil.
Bhíomar cúthail agus trína chéile
Os comhair na ndaltaí
A raibh níos mó de rachmas an tsaoil acu,
Ach bhíomar ar chomhchéim leo
In obair na leabhar
Má bhí an mheabhair chuige ionainn.
Is chuige sin a tháinig siad –
Na mic fheirmeoirí ó iarthar tire –
Bunmhúinteoirí is meanmhúinteoirí,
Is ó dheas is aniar aduaidh fosta
Chun buachaillí bochta na cathrach
A chur ar bhóthar a leasa.
Chuireamar gach rud go glanmheabhar.
Ní raibh áit ar bith ann don leisceoir.
Caithfeadh a leithéid an scoil a fhágáil
Agus post íseal umhal a fháil.
Úsaideadh an leathar cumhachtach
Go ró-mhinic monuar
Fiú chun eolas a dhoirteadh
I gcloigne folmha –
Ach b’iad sin na seachtóidí liatha duairce.
Má dúnadh doirse an tsaoil inár n-aghaidh
Bhéadh eochair dhraíochta don fháistin
In ár gceachtanna leadránacha againn.

Bhímís de shíor ag tnúth lena n-oscailt.

Méanscoil 4

Ba bheag nár
Leim sé as a chraiceann,
An seanmhúinteoir ag barr an ranga,
Mile naoi gcéad seachtó ceathair
Is sinne suite suaimhneach
Smachtaithe inár mbínsí scoile,
Bliain chinniúnach sin na mbuamaí,
Carrbhuamaí Átha Cliath is Mhuíneacháin.

Bhí gach éinne neirbhíseach
Is na gardaí cúramach faoi pháirceáil
Is sinne scáfar roimh charranna pairceáilte
Anseo is ansiúd ar fud na cathrach
Ach níor lean an t-imeagla ró-fhada –
D’éiríomar cleachtaithe aige
Bliain chinniúnach sin na mbuamaí,
Carrbhuamaí Átha Cliath is Mhuíneacháin.

Is cuimhin liom seanbhráthair,
“Pa”an t-ainm a baisteadh air
ag caint faoi na buamaí a thit
Trom tragóideach ar an Trá Thuaidh
Le linn an Dara Cogadh Domhanda,
Blianta, blianta roimhe sin
Is an t-eagla agus an fhuil,
An rí-rá agus an ruaille-buaille
Bliain chinniúnach sin na mbuamaí,
Carrbhuamaí Átha Cliath is Mhuíneacháin.

Thuas ta pictiúr a ghlac me le déanai nuair a bhi mé ar thuras deireadh seachtaine i gContae an Chláir - Aillteacha an Mhóthair ar ndóigh atá leirithe ann!

Sraith de Dhánta

2008-06-19T00:32:00.002+01:00

Réamhrá

Is oth liom a rá nach raibh deis agam scríobh sna leathanaigh seo le déanaí. Orm féinig a bhí an locht leis an fhírinne a rá mar ní dhearna mé iarracht am a chur ar fáil chuige. Ach sin mar a bhíonn cúrsaí sa saol againn – bímid sáite i rud amháin nó eile agus déanaimid faillí i gcúraimí áirithe. Gan dabht is cuid thábhachtach dem’ shaol í an Ghaeilge. Mar sin caithfidh mé blag a bheith agam chun mó ghrá don teanga ársa sin ár sinsir a léiriú nó a thaispeáint. Rud eile ar mhaith liom a admháil anseo nó go bhfuilim tuirseach traochta i ndiaidh bliain acadúil fhada a chur díom ag múineadh teanga nach bhfuil móran suime ag na leitheidí de leaids atá againne inti. I ndairíre píre nílim ag fáil aon locht orthusan nó fiú ormsa nó ar ar bhfoireann dhúthrachtach dhíograiseach atá ag treabhadh na mara rompu inár scoilín beag. Is ar an gcóras oideachais atá an locht. Ta líon na scolairí titithe inár scoil – níl ach tuairim ar dhá chéad dalta triochad sa scoil ina iomláine, agus is ó lár na cathrach don bhformhór acu. Nil móran suime acu sa léann – b’fhearr leotha príntíseacht de shaghas éigint a fháil seachas dul ar aghaidh agus freastal ar ollscoil. Leis an fhírinne a rá níl an curaclam atá curtha chun tosaigh againne in oiriúint do riachtanaisí na ndaltaí. Chomh maith leis sin tá dearcadh i gcoinne na Gaeilge acu chomh maith ón gcliabhán – “Dúirt mo dhaid nach raibh aon fhiúntas riamh sa Ghaeilge” agus ráitis eile cosúil leis sin ar a mbéal acu. Bíodh sin is uile is scata iontach iad ó thaobh iompair agus béasa dhe. I ndairíre píre tá sé deas go leor bheith leo agus a bheith á dteagasc ach tá an post dúshlánach agus tuirsiúil in a lán slite. Ar aon nós is faoin scoil nó faoin mbunscoil a chumas sraith de cheithre dhánta le deireannas – sé sin an bhunscoilíocht lem’ linnse. Ní gá ró-mhór a rá mar labhraíonn gach aon dán as a stuaim fhéinig. Seo dhíobh iad. Bainigí sult nó a mhalairt astu.

Bunscoil 1

Seanchlós stroighne,
Glaonna buachaillí
Is bualadh cloig
Is ord agus eagar
Na h-aoise imithe
Is an fhuacht gheimhriúil
Fiú sna seomraí.
An tsean-staighre iarainn
Mar uirlís ceoil
Faoi choischéimeanna
Scolairí na nglúnta caillte –
Daicheadaí, caogaidí,
Seascaidí ‘gus seachtóidí –
ní fios cá bhfuilid.
Amhail an tseaca
Tá na laethanta sin leáite,
Ach na cuimhní cinn
Fanfaidh siad fuar
Im’ chnámha.

Bunscoil 2

Seanbhráthair Críostaí
Ag barr ranga
Agus sinne buachaillí
Faoi dhraíocht aige,
Faoi chumhacht na scéalta
A dhoirt go fras
As a bhéal binn beacht,
Scéalta móráltachta
Don chuid is mó,
Ceachtanna ón gcaiticiosma,
Léirithe is mínithe
I scéalta beaga
A d’fhoghlaimigh sé
Thar na blianta dubha
Anseo is ansiúd
I seanscoil bhocht
Sula raibh aon ní ann
Seachas solas an dóchais
Go mbeadh cúrsaí
I bhfad bhfad níos fearr
San am a bhí le teacht.

Bunscoil 3

Fear beag galánta,
Feistithe i ndubh na mbráithre,
Gan ríb ghruaige in aimhréidh,
Fios a ghnó aige –
Dhéanfadh sé príomhoide maith –
Shílfeá.

Fear mór gramadaí
Le spéaclaí an intleachtaí
A scríobh go cruinn
Ar chlár ar thacas,
Sárghramadóir,
Sármhúinteoir –
Shílfeá.

Ní ligfeadh sé aon rud ó smacht,
Gach rud in ord,
Gach rud in eagar,
Gach rud ina áit chuí,
Gach dalta ina bhínse féin
Faoi scáth an bhráthar bhig.
Rang suaimhneach –
Shílfeá.

Fear mór na seanfhocal,
Fear mór an ghinidigh,
Ach ní mar a shíltear bítear –
Fear mór na rangabhálacha
Is an leabhair ghramadaí
Ach ní mar a shíltear bítear.

Fear beag searbh a bhí ann,
Searúsach fiú,
Fios a ghnó aige,
Fios an leathair aige,
Fios an leathair chumhachtaigh,
Fios an leathair ró-chumhachtaigh
Fios an leathair ró-ró-chumhachtaigh.

Is cuimhin liom na deora,
Is cuimhin liom na lámha dearga,
Is cuimhin liom na daltaí malla,
Na daltaí fíorlaga
Nár thuill a fhíor-dhroch-íde
Is fuaim olc an leathair
Ag teacht ina dtreo.

Ba sinne na buachaillí
A raibh an t-ádh dearg leo
Ar theacht thar n-ais dúinn
An bhliain dar gcionn –
Bhí an ollphéist imithe,
Ardú céime faighte aige
Mar phríomhoide
I scoil níb’ fhearr.
Fios a ghnó aige,
Fios an leathair aige,
Fios an leathair chumhachtaigh,
Fios an leathair ró-chumhachtaigh
Fios an leathair ró-ró-chumhachtaigh.
Ardfhear,
Sárghramadóir,
Sarmhúinteoir –
Shílfeá.

Bunscoil 4

Seanfhear anois
Ag teacht chun ceann scríbe,
Tuirseach is amhlaidh
Ach ba chuma dhúinne –
Daltaí ar dúil dóibh ord is eagar
Faoi chúram seanchaptaena
Nár lig aon rud ó smacht.
Is cuimhin liom a rialacha
Dearfa, dochta, daingne
A bhí chomh soiléir le grian
La breá samhraidh gan scamall.
Ansin na garanna beaga bídeacha
Ag gach éinne againn
A choimeád sinn socair –
Dalta á dhéanamh seo,
Dalta á dhéanamh siúd,
Duine ag glaoch “paidreacha”
Agus sinne ag éirí inár seasamh,
Seanchlár dubh na bhfocal marcálta,
Ceann eile dá chéimseatan chruinn
Ag bun an ranga
Is sinne ‘nár suí ar barr bhínse.
An seanrothar Raleigh
Ina sheasamh i leataobh
Ní rófhada ón tacas –
Dob’ é mo ghnósa
É a shiúil chun an dorais
Ag am lóin
Ionas go n-éalódh seanoide
Óna chúraimí ranga
Go lár na cathrach.

Ach b’fhathach cineálta é
In ainneoin an bhata fhíochmhair
Nar úsáideadh go ró-mhinic.
Is cuimhin liom é á bhualadh
I gcoinne bharr a bhínse
Chun meadarachtaí na ndánta
A chomhaireamh is a chúntas –
Is uaidhsean a d’fhoghlaimíos
Áilleacht is binneas na filíocht’.

Blianta ina dhiaidh sin
Is mé fásta im’ mhúinteoir féinig
Chonaiceas é ina ochtóidí
Seanfhear cromtha críonna
In ollmhargadh nua-aimseartha
Ag pacáil a mhálaí plaisteacha.
Ní raibh sé de mhisneach agam
Mé féin a chur in aithne
Mar b’fhearrde go mór
Go bhfanfadh sé fós
Ina fhathach
Im’ chuimhne.

Thuas d'uaslódalas pictiúr a ghlacas le déana de sheanscoil naisiúnta na mbuachailli i Ros Cré, Co. Thiobraid Árann, scoil ar ar fhreastal mo dhearthair mór Gearóid.