Dánta is Geal Liom 7

Dánta is Geal Liom 7

Táim ag filleadh arís san alt seo ar dhánta an Díreánaigh. Ní bhíonn sé ag plé mórán le cúrsaí achrannacha an anama agus aigne aisteach an duine faoi mar a bhíonn an mórfhile eile dá linn Seán Ó Ríordáin. Rudaí beaga nó eachtraí fánacha óna a óige a chuireann Ó Díreain ag smaoineamh agus ag cumadh leis. Uaireanta bíonn sé ag casadh siar ar áilleacht agus ar shonas na hóige. Téann a dhánta go mór i bhfeidhm orm i ngeall ar a simplíocht chainte agus ar a gcumhacht ó thaobh na n-íomhánna soiléire. Seo dán a chuireas go glanmheabhair is me timpeall ceithre bhliana déag d’aois agus mé sa dara bliain sa mheánscoil.



An tEarrach Thiar

Fear ag glanadh cré
De ghímseán spáide
Sa gciúnas shéimh
I mbrothall lae
Binn an fhuaim
San Earrach thiar.

Fear ag caitheadh
Cliabh dha dhroim
Is an fheamainn dhearg
Ag lonrú
I dtaitneamh gréine
Ar dhuirling bháin.
Niamhrach an radharc
San Earrach thiar.

Mná i locháin
In íochtar diaidh-thrá,
A gcótaí craptha,
Scáilí thíos fúthu:
Támh-radharc síothach
San Earrach thiar.

Toll-bhuillí fanna
Ag maidí rámha
Currach lan d’éisc
Ag teacht chun cladaigh
Ar ór-mhuir mhall
I ndeireadh lae
San Earrach thiar.



Bhí sé de nós ag seanfhilí na Gaeilge riamh pictiúr a charnadh anuas ar phictiúr ina gcuid danta chun radharc iomlán ilghnéitheach a chur ós ár gcomhair. Sin go díreach atá á dhéanamg anseo ag an nDíreánach. Cruthaíonn sé ceithre phictiúr chumasacha shoiléire a léiríonn go beacht an tEarrach in Árainn, oileáin in iarthar na tire.

Dob é an múinteoir Pádraigh Ó Súilleabháin, Ciarraíoch a chuir iachall orainn na dánta seo a chur go glanmheabhair. Ag an uair san im’ shaol cheapas gur dhul amú aimsire a bhí i gceist leis sin. Buachaill beag neirbhíseach a bhí ionam agus bhíodh orainn go léir dalta i ndiaidh dalta seasamg suas le taobh ár mbínse agus véarsa a aithris dhó gach lá. Ag an uair b’ualach mór é seo ach ba tréna mhéan a chuaigh rithimí iontacha na Gaeilge go mór i gcionn orm!

Beannacht leat a scríbhinn agus beannachtaí ar gach n-aon a léann thú!


Is oth liom a rá nach bhfuil grianghraf agam ó Árainn nó ó Chonamara ar a laghad - ach seo dhaoibh ceann ó Chontae Mhuigh Eo, Delphi, Marta 2006.

Dánta is Geal Liom 6

Dánta is Geal Liom 6

Ceann de na dánta a chuireas go glanmheabhair agus mé im’ dhalta sa mheánscoil ná “An tOide” le Séamas Ó hAodha (1886-1967). Rugadh i gCathair Chorcaí é sa bhliain 1886 agus chaith se a shaol ina chigire scoileanna. Cheap sé drámaí agus aistí chomh maith le roinnt leabhar filíochta. Thaithin an dán seo go mór liom agus d’aithris mé é don scrúdú béil dom’ Ardteistiméireacht sa bhliain 1976.

Dar le hÓ hAodha go gcuireann an t-oide a chuid daltaí ar snámh ar “mhuir mhóir an léinn láin” – meafar iontach, cumasach agus cumhachtach. Tugann sé aire dhóibh faoi mar a dhéanfadh máthair. Oileann sé go cúramach iad. Ach sa deireadh thiar thall imíonn siad uaidh faoi is a imíonn siad óna máithreacha féin. Seo dhaoibh an dán – liric bheag chumachtach is ea é:


An tOide

Uasal ceird an oide:
Mar rí ar imeall trá,
Chuir ar tonn na soithigh
‘S sheoil go hoscailt bá.

Aoibhinn ceird an oide:
Mar gharnóir lá Iúil
D’aistrigh sciamh na scoithe
Ó ghrianán go húir.

Uaigneach ceird an oide:
Mar mhaithrín léi féin
Tar éis imeacht a clainne
Thar tairsigh i gcéin.


Dar leis an bhfile agus liom fhéin seasann an t-oide in áit an tuismitheora maidir lena chuid daltaí. Tosaíonn sé ar iad a theagasc, oileann sé go cúramach iad, agus ansan sa deireadh thiar thall imíonn siad uaidh.




Séard atá thuas ná grianghraf de thiúir mhúinteoiri againne ag spaisteoireacht lá amháin le linn dúinn bheith páirteach i gcúrsa in Oideas Gael i nGleann Cholm Chille i gContae Dhún na nGall, Deireadh Fómhair, 2004 - Seán, mé fhéin agus Cóilin Mac Ghiolla Rua.

Dánta is Geal Liom 5

Dánta is Geal Liom 5

Ós rud é go ndéanaim an corr-iarracht dán nó dhó a chumadh caithfidh mé a admháil go bhfuil dán cumasach amháin ann ó pheann Mháirtín Uí Dhíreáin a dtagaim ar ais chuige arís is arís eile. Séard is teideal don dán seo ná “Bí id’ Chrann.” Taithníonn an dán seo go mór liom mar tá comhairle ar fheabhas ann d’éinne ar mhaith leis nó léi dánta a scríobh, agus níos mó ná sin roinneann sé gaois le héinne ar mhaith leis nó léi bheith i mbéal an phobail mar “fhile proifisiúnta” mar a dearfá. Chomh maith leis sin taithníonn teideal an dáin liom – teideal atá ann, atá ana-chumasach agus ana-éifeachtach go deo, atá scríofa mar ordú díreach don fhile – “Bí id’ Chrann.” Sé sin le rá go dtugann an Díreánach ordú dó fhéin agus d’éinne ar mhaith leo bealach na filíochta a leanúint. Dar leis go gcaithfidh an duine seo bheith láidir agus treis ann nó inti féin. Is maith liom an fhíric go n-úsaideann sé meafar an chrainn chun an láidreacht seo a chur in iúl dúinn.

An rud a thaithníonn go mór liom faoin nDíreánach ná gur bhain sé úsaid éifeachteach agus chumasach as rudaí fisiciúla, tathagacha ón nádúr nó ón dúlra – aibhneacha, cnoic, sléibhte, clocha, crainn, claíocha, fálta, srutháin, báisteach, sioc agus a leithéidí. Tá a chuid dhánta lán de thagairtí dosna dúile – aer, uisce, tine agus talamh. Chomh maith leis sin caithfidh mé a admháil leis go bhfuil an tréith seo – grá don nádúr – ionam fhéinig. Seo dhaoibh an dán:


Bí id’ Chrann

Coigil do bhrí
A fhir an dáin
Coigil faoi thrí
Bí id’ chrann.

Coigil gach ní
A fhir an dáin,
Ná bog na lúb
Roimh anfa an cháis.

Fan socair,
Fan teann,
Is fear an uain
Go dtaga do lá.

Corraíodh an ghaoth
A fhir na laoithe
Gach duille ort thuas;
Do stoc bíodh buan..

Uaigneach crann
I lár coille,
Uaigneach file
Thar gach duine.

Daingean crann
I dtalamh suite,
Cosa i dtaca
Cuir a fhile!

Coigil do chlí
Coigil do aird,
Coigil gach slí
I gcomhair an dáin.

Tá do leath baineann,
A fhir an dáin,
Bí fireann, bí slán
Bí id’ chrann.



Is amhlaidh go n-aontódh aon fhile leis an gcomhairle agus leis an ngaois atá sna línte cumhachtacha gonta thuas. Ar ndóigh is tréith iontach í an ghontacht i bhfilíocht an Díreánaigh. Ní charnann sé focal ar fhocal – baineann sé úsaid éifeachtach as an méid fhocal is lú ar féidir leis. Dar leis go mba cheart don fhile é/í féin a oiliúint go maith, go gcuirfeadh sé/sí eolas go foighneach ar an saol, go mba cheart dó/di bheith láidir mar a bheadh crann, agus ansan go mba chóir dó/di labhairt amach nuair a thiocfadh an t-am cuí. Ceapaim go mbéadh aon siceolaí ar chomhintinn leis maidir le bheith baineann maidir le braistintí agus fireann maidir le dul i ngleic le fadhbanna an tsaoil. Is amhlaidh go mba cheart agus go mba choir an taobh baineann a bheith ionainn chomh maith leis an taobh fireann. Mar fhocal scoir ceapaim go bhfuil an téarma “fear an dain” i bhfad níos éifeachtaí agus fiú níos cuí ná “file.”

Beannacht leat a scríbhinn agus gach fear nó bean an dain atá amuigh ansan ar an mblagchruinne bígí teann, bígí in bhur gcrann.


Seo thuas pictiúr a ghlac mé de chrann ag Teach Newbridge samhradh 2006

Dánta is Geal Liom 4

Dánta is Geal Liom 4

Mar a dúirt mé i mo phost inné is breá liom dánta de chuid Sheáin Uí Ríordáin. “Cén fáth sin?” a deir tú. Bhuel tá meadarachtaí iontacha agus Gaeilge bhreá shaibhir fhileata ag an bhfile céanna. Cuireann a chuid dhánta faoi dhraíocht mé. Seachas sin cumann sé comhfhocail iontacha éifeachtacha – seo gné thábhachtach dá stíl shuntasach phearsanta i ndairíre. Is féidir an tionchur seo a fheiscint go rí-shoiléir i ndánta de chuid Sheáin Uí Thuama. Ní gá duit ach breathnú ar an dán leis a chuireas díreach sa phost roimhe seo.

Taobh amuigh de sin ta féith na fealsúnachta sa Ríordánach agus tuigfidh léitheoirí mo bhlag Béarla é seo mar tá suim nach beag agam san ábhar céanna. Ar aon nós cíorann Seán Ó Ríordáin ceisteanna móra doimhne na beatha, agus ní nach ionadh san mar bhí an eitinn air ó bhí sé an-óg agus d’fhulaing sé a pháis fhéinig maidir leis sin. Ach bíodh sin agus uile, i ndairíre píre is é cumhacht na bhfocal agus cumas an chumadóra an tréith is tábhachtaí ag aon fhile ar bith.

Dán de chuid an Ríordánaigh a thaithníonn go mór liom ná “Rian na gCos.” Dán is ea é seo a chíorann an cheist mhór sin na féiniúlachta, “Cé mé féin? nó “Cé mise?” Cuirimid an cheist seo orainn féin minic go leor. Is amhlaidh nach bhfuil freagra éifeachtach ar an gceist seo. I ndáirire píre is léir go bhfuil a lán freagraí, go bhfuil a lán “daoine” ionam. An mé an duine a bhí ar aithne agam agus mé im’ phaiste? An me an duine úd a d’aithin me agus me ag freastal ar an mbunscoil? Ar an meánscoil? Ar an ollscoil? Nuair a pósadh me? Mistéir amach is amach is ea an duine fiú dó fein! Tá Seán Ó Ríordain ag cíoradh an fhéinaitheantais sa dán seo. Is léir nach dtagann sé ar reiteach na faidhbe mar is mistéir atá i gceist, mistéir ar féidir linn a bhlaiseadh agus bhraitstint agus nach feidir linn a shárú.

An rud a chuireann an file ag smaoineamh na rian a gcos féin is é ag teacht thar n-ais dó dá theach nó don áit a d’fhág se ar dtús. An é an duine céanna é an duine a chuaigh amach agus an duine a thainig ar ais?

Rian na gCos

Anois ba mhaith liom bualadh leis
Nuair nach féidir é,
Ó dheas a ghabh sé an mhaidin sin,
Aneas ní thiocfaidh sé.

Maidin ghréine i gCiarraí
Ba chlos tríthí sruthán
Mar ghlór cailín fé cheilt sa chlaí
Is mé ag dul thar bráid.

Do shiúil sé liom an mhaidin sin,
Ár mbeirt ar aon chosán,
Ag siúl ar ais sea tuigeadh dom,
Chonac rian a gcos sa láib.

Ní raibh sé ann gur imigh sé,
Ní hann go has go brách,
An duine sin tá imithe
Atá sé siúd iomlán.

Mo dhuine bocht ‘bhí i bhfara liom,
Go raibh a anam slán,
Is anam gach a leanfaidh é
Dem dhaoinese go brách.

Is liomsa anois na cosa sin
Ar shiúil sé leo sa láib,
Ach ní mé a bhí i bhfara leis
Ag éisteacht le sruthán.

Níor saolaíodh mé gur cailleadh é,
Is mó mé i mise amháin,
Cailltear le gach focal mé,
Ach éiríonn le gach anáil.

An mé nua sin a leanann mé
Go gcomhlíontar mise amháin;
Scata a scrí’ na ranna seo
Duine as gach anáil.

Sceo ar sceo do scumhadh iad,
Na daoine seo dem chroí,
Ní hionadh gurb ionmhain liom rian
A gcos sa láib im shlí.


Scríobhtar seafóid, is é mo bharúil, faoi cad is file ann. Deir saineolaithe áirithe go gcaitheann file ar bith “guth amháin” a aimsiú. Ach ní sin a cheapann an Ríordánach agus táim ar aon intinn leis. Dar liom go bhfuil an ceart aige agus go bhfuil tacaíocht le fáil sa tsiceolaíocht na nua haoise seo, sé sin go bhfuil scata mór guthanna ionainn, go bhfuil a lán pearsana ionainn. Mar a deir Seán Ó Ríordáin thuas: “Scata a scrí’ na ranna seo” – ní guth amháin a scríobh é! “Is mó mé i mise amháin” – tá an ceart aige. Mar a duirt mé tá draíocht agus mistéir ag baint leis na focail agus leis an gcaint a mbaineanna an Ríordánach úsáid astu. Má léann tú ós árd an dán seo báfaí thú sa mhistéir agus sa dhraíocht.



An grianghraf a chuireas thuas ar barr ná ceann de rian mo choischéimeanna féin i ngaineamh na trá ag Damhnach Bat, Co Bhaile Átha cliath. Thógas é le linn samhraidh 2005.

Dánta is Geal Liom 3

Dánta is Geal Liom 3


Tá beirt fhile ón Mhumhain a thaithníonn go mór liom, sé sin, Seán Ó Ríordáin agus Seán Ó Tuama a d’éag timpeall sé mhí ó shin. Ba mhaith liom dán de chuid an Tuamaigh a chur thíos anseo. Gan dabht ar domhan d’fhoghlaimigh Ó Tuama a lán ó fhilíocht an Ríordánaigh. Go deimhin féin ceapaim go raibh Seán Ó Ríordáin mar fhile cónaithe i gColáiste na hÓllscoile le linn don Tuamach bheith ina léachtóir ag an gcoláiste céanna.

Rugadh Seán ó Tuama i gCathair Chorcaí sa bhliain 1926 agus bhásaigh sé sa bhliain 2006. Bhain sé amach dochtúireacht sa nuaGhaeilge agus bhí sé ina ollamh le fada i gColáiste na hOllscoile Chorcaí. Scríobh sé idir fhilíocht agus dhrámaí.

Seo dán luath dá pheann ina n-iarann an file ar Dhia gan ligean dó bás a fhail gan aithrí, ar eagla go bhfíorófaí an rud a samhlaíodh dó trén a thaibhreamh/thaibhrimh an la roimhe, sé sin, é a bheith scartha amach go deo ó gach rud álainn.


A Chríost ná scaoil orm an bás I ngan fhios
Mar scaoilis orm codladh inné,
Ach deonaigh dom an mhíogarnach ghnáthúil
Sula gcartfaidh siad an teampall cré –

Chun ná dúiseoinn, is gur díthreabh mo dhúchas,
Tír narbh eol dom bean ná gaol
Sceach-bhall ceoigh ‘nar shearg na finniúna
Mhilseodh an teanga, ramhar le scéan.

Go n-atfadh romham go sleamhain insa chiúineas
An abhainn dhubh le múnlach daol,
Go labharfadh chugham an eala le muc-ghnúsacht
‘S an gadhar bacach le tíogar-bhéic.

Gurb iad na hein a cheolfadh dom gan suaimhneas,
Ceirteacha uaigneacha le gaoth
Ag liobar-chaint’s ag seint go stracaithe
Ar sheanga teileafóin an aeir.

Go bhfliuchfaí me sa cheo, is fós na silfeadh
Aon bhraon le fuarthan ar mo bhéal,
Go siúlfainn is go siúlfainn I measc daoine
Ag prap-ghluaiseacht mar bhréagain ar théid –

A Chríost ná scaoil orm an codladh i ngan fhios
Mar scaoilis orm bás inné,
Ach deonaigh dom cnead-mhíogarnach ghnáthúil
An tseanduine I ndeireadh an lae.

Chun go leagfad fén gcathaoir mo léine chaite,
Oíche shailm-chiúin, tráth Tenebrae,
Is go bhfáiscfead fém chulaith suain mo chrios, le teannas
‘S go sínfead siar mo theampall cré.



Seo pictiúr thuas ar ghlac mo dheartháir Padraig de shean Chrois Cheilteach i mBaile an Fhéirtéirigh le linn an bhriseadh leath-théarma 2005. Ba i nGaeltacht Dhún Chaoin a d'fhoghlaimigh an Tuamach agus an Riordánach an Ghaolainn.

Dánta is Geal Liom 2



Mar is eol don léitheoir is maith liom dánta Chathail Uí Shearcaigh. Ceapaim gur sárfhile é agus is dóigh liom nach bhfuilim i m’aonar maidir leis an mbreithiúnas seo. Is breá liom nadúrthacht agus simplíocht a chuid chainte agus foirfeacht a chuid Ghaeilge. Is cainteoir ó dhúchas é agus tá saibhreas a shinsear ina fhocail.


Is file cumhachtach cumasach é an Searcach. Tá ar a chumas focail a mhúnlú agus íomhánna soiléire a bhreacadh ar phár. Ceapaim gurb é seo príomhghnó aon fhile ar bith – bheith in ann pictiúir nó íomhánna a chruthú go h-éifeachtach in aigne an léitheora. Cruthaíonn sé meafair go h-an nádúrtha ar fad. Fáisceann sé na meafair seo as ghnáthfhocail agus coraíonn sé sin go doimhin istigh inar gcroí! Maith thú, a Chathail, tá tú mollta is mé i mo thost.


Anois, a leitheoirí, dán simplí cumachtach cumasach daoibh.




Séisiúir


Bailc shamhraidh sna cnoic –
i dtitim throm thréan na fearrthainne
cloisim míle bó bainne á mblí.

I mbáine an gheimhridh sna cnoic
bíonn na bunsoip trom le sioc –
as a gcuid síní sileann tost.



Nach iontach go deo na híomhánna cumasacha anseo. Ar dtús féadaimid na mile bó bainne á mbleán a chloisteáil i dtitim throm na baistí ar dhíon theach an fhile – íomhá cloiste nó cluaise é seo – cluasíomhá nó cluasmheafar. Leanann sé ar aghaidh leis an meafar céanna sa dara véarsa – meafar na mbó á mbleán ach anseo cuirtear meafar feicthe nó súile ós ár gcomhair – amharcíomhá nó amharcmheafar is dócha an téarma a bheadh air seo! Abair na focail sa dán seo os ard agus cloisfidh tú binneas na binne!

Dánta is geal liom 1

Sábháilteacht


Caithfead a rá gur maith liom dánta Nuala Ní Dhomhnaill. Chasas uirthi cúpla bliain ó shin agus mé amuigh i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath ar chúrsa lae le mo dhaltaí scoile. Cúrsa dírithe ar an ardchúrsa Ardteiste is ea é seo a chuireann foireann Roinn na Gaeilge ar siúl gach bliain. Is amhlaidh go n-eagraíonn siad é chun síolta a scaipeadh in intinn na ndaltaí maidir le staidéar na Gaeilge san ollscoil chéanna. Ar aon nós bhí Nuala ann agus thug sí léacht bhréa shuimiúil uaithi ar an bhfilíocht agus ar féith na cruthaíochta. Bhi sí ina scríbhneoir cónaithe sa choláiste ag an am san. Bhíos ag caint lei ní ba dhéanaí i seomra na foirne. Chuaigh a tíriúlacht agus a ionraiceas go mór i bhfeidhm orm. Bean le croí mór doimhin is ea í chomh maith le h-intleacht ghéar. Tuigeann tú ar an toirt go bhfuil dearcadh cumasach aici ar an saol. Sular bhuaileas léi caithfead a rá gur léadh me a dánta rialta go leor mar is ise agus Cathal Ó Searcaigh an bheirt fhile is mó is maith liom atá ag cumadh leo sa Ghaeilge. Tagann an bheirt acu ó áiteanna fada go leor ó chéile maidir le canúintí – Ghaeilig bhreá bhinn na gConallach atá ag Cathal agus Ghaolainn bhreá bhinn na Muimhneach atá ag Nuala. Nuair a léim dánta de chuid Ní Dhomhnaill tosnaím ag smaoineamh is ag labhairt i gcanúint Chorca Dhuibhne agus nuair a léim dánta Uí Shearcaigh tosaím ag smaointiú is ag labhairt I nGaeilig Chontae Thír Chonaill. Ba i nGaeltacht Chiarraí agus ó mhúinteoirí ó Chiarraí a d’fhoghlaimíos mo chuid Ghaeilge ar scoil agus ba i nGaeltacht Dhún na nGall, go h-áirithe ar Oileán Árainn Mhóir a chuir me snas uirthi. Mar sin is breá liom an dá chanúint sin atá ar mo thoil agam.



Anois ba mhaith liom dán de chuid Ní Dhomhnaill a chur ar an leathanach seo. Dán is ea é faoin sábháilteacht atá bunaithe ar chaidreamh idir bheirt. Iarrann an file ar a chéile í a chosaint ar an olc, ionas nach slogfaí í i bpoll mór “faoin talamh,” ionas nach gcaillfí í i ndomhan mór anaithid an neamhchomhfheasa, ionas nach mbáfaí í i bhfaitís an tsaoil. Dán cumasach é seo dar liom a chíorann cúinní dorcha an neamhchomhfheasa agus ár bhfaitíos.





Gaineamh shúraic


A chroí, ná lig dom is mé ag dul a chodladh
titim isteach sa phluais dhorcha.
Tá eagla orm roimh an ngaineamh shúraic
roimh na cuasa scamhaithe amach ag uisce,
áiteanna ina luíonn móin faoin dtalamh.


Thíos ann ta giúis is bogdéil ársa;
tá cnámha na bhFiann ‘na luí go sámh ann
a glaimhte gan mheirg – is cailín báite
rópa cnáibe ar a muinéal tairrice.


Ta sé anois ina lag trá rabharta,
tá gealach lán is trá mhór ann,
is anocht nuair a chaithfead mo shúile a dhúnadh
bíodh talamh slán, bíodh gaineamh chruaidh romham.




Guím “talamh slán” nó “terra firma” ar léitheoirí uile an bhlaig seo agus “gaineamh crua” seachas gaineamh beo faoi bhur gcosa i gcónaí. Beannacht libh uile agus beannacht leat a scríbhinn.


Thuas ag barr an ailt seo tá pictiúr de bheirt iarscoláire liom a thug ard aire do na páisti ag an naoinaire aitiúil sa Phort Thoir. Is gnách leis na buachailli i mo scoilse aire a thabhairt dá ndeartháireacha agus deirféaracha beaga. Ghlacas an grianghraf seo timpeall ceithre bhliana ó shin.

Ómós do Chara Uasal Dílis

Slán leat, a Chara Dhil


Tarlaíonn rudaí ar an saol seo a sháraíonn ár n-intleacht bheag theoranta. An rud is mó a dhéanann amhlaidh ná an bás. Díreach anois táim ar tí dul amach chun freasal ar shochraid, socraid mhná. An bhean a dtagraím di anseo ná Marie Brady ón bPort Thoir i mBaile Átha Cliath a bhásaigh an Aoine seo caite. Bean iontach chairdiúil, fhial, fhlaithiúil, chneasta agus chineálta ab ea í. Máthair mhór ab ea í lena garpháistí féin agus do chaith sí le mo scolairí faoi is gur léi féin iad.

Chomh maith leis sin bean mhór feasa agus fiú gaoise í agus bhí mé in ann caint léi ar dhóigh nárbh fhéidir leat le daoine eile dá haois agus bhíodh comhairle mhaith aici dom maidir le páistí nó daltaí éagsúla. Déarfainn go raibh Marie sna seascaidí déanacha nó sna seachtóidí luatha agus caithfidh mé a rá gur fhoghlaimigh sí a lán óna saol, agus ní nárbh ionadh mar ba bhanaltra í le blianta in oispidéil éagsúla agus d’oibrigh sí mar bhanaltra phobail chomh maith. Ina dhiaidh di éirí as sin chuaigh sí ag obair go deonach ar san na seandaoine, sé sin bhí sí i bhfeighil ionad cúram lae sa Phort Thoir.

Chumas an chéad dá alt thuas sula ndeachaigh mé chun an tséipéil i gcómhair an aistrithe. Anois táim pillte ar an mbaile chun crioch a chur ar an bpost beag seo ina h-onóir. Dúirt an sagart a bhí i gceannas an tsearamanais gur bhuail stróc obann í oíche Nollag. Fuair sí bás ar an Aoine an séú lá fichead d’Eanáir. Bhí an séipéal lán go doras mar is amhlaidh go raibh aithne fhairsing ar Marie ar fud na h-áite de bhárr chomh cineálta agus chomh carthannach is a bhí sí riamh. Mar a dúirt an sagart tá dhá rud ar an domhan nach bhfuil aon smacht againn air – ár mbreith ar an láimh amháin agus ár mbás ar an láimh eile. Tagann leathrann chun chuimhne anois díreach: “Maireann an chraobh ar an bhfál ach ní mhaireann an lámh do chur,” agus seanfhocal a d’fhoghlaimíos ar scoil na blianta fada ó shin: “níl luibh ná leigheas in aghaidh an bháis.”

Ní airímid sinn féin ag dul in aois agus fiú ní bhraithimid luas na mblianta. Sleamhnaíonn siad isteach an-sciopadh ar fad. Bhásaigh m’athairse ina naoú bliain is seachtó dhó agus dúirt sé liom uair amhain nár mhothaigh sé na blianta ag gabháil thart agus gur bhraith sé ann féin faoi is go raibh sé ina seachtú bliain déag. Tagann dán iontach isteach i mo chuimhne anois díreach – ceann le Seán Ó Tuama, Ollamh le Gaeilge agus file iontach (a d’éag le déanaí) – dán faoin mbás. Ni fhanann ainm an dáin im' chuimhne ach ritheann na línte seo leanas liom: “A Chríost ná scaoil orm an bás faoi is a scaoilis an codladh orm inné” agus ansin athinsint ar na línte céanna ag deireadh an dáin: “A Chríost ná scaoil orm an codladh faoi is a scaoilis an bás orm inné.” Tá súil agam go bhfuil na línte beacht go leor. Níl mo dhíolaim filíochta le fáil agam anois, ach déanfaidh mé seic orthu ar ball beag. An rud a thaithníonn liom i bhfiliocht Uí Thuama ná go bhfuil féith na fealsúnachta chomh maith le féitheacha na cruthaíochta is na filíochta ann. Gan dabht ar domhan bhí an chosúlacht idir an codladh agus an bás riamh san fhilíocht agus déanann Ó Tuama dán iontach anseo as an mbunsmaoineamh sin!

Ar aon nós, A Mharie, tháinig do dheireadh cúrsa ró-luath ar fad agus ró-míthráthúil dúinn uile. Slán leat a Mháthair Mhór. Slán leat a bhean uasal mhín. Go raibh fáilte na n-aingeal rómhat isteach i bPárrthas Dé. Braithfimid uainn thú. Slán bóthar, a chara uasail.


Thuas ag barr an phoist seo tá grianghraf a ghlac mé ceithre nó cúig bhliana ó shin de Chrois an Phápa i bPáirc an Fhionuisce i mBaile Átha Cliath. Is in ómós do Mharie Brady a chuirim anseo é.

Na Coillte Dúchasacha

Deireadh na gCoillte



Ceann de na dánta ab ansa liom agus mé ar scoil ná “Cill Chais.” Amhrán (caoineadh) agus dán atá ann a chaoineann deireadh na gcoillte nó deireadh na bhforaoiseacha in Éirinn chomh maith le deireadh an tsean-chórais Ghaelaigh. Do bhí an Tiarna Castlehaven, Tiarna Caitiliceach a bhí ina cheannaire ar na fórsaí dúchasacha le linn na tréimhse 1641-52 ina chónaí i gCaislean Chill Chais. Ach tagann an t-amhrán seo ó dheireadh na hochtú aoise déag nó tús na naoú haoise déag agus caoineann an t-amhrán bás an bhantiarna Mairéad de Buitléir Ba áit thábhachtach é an Caisleán Chill Chais mar phríomhláthair na mBuitléireach. Is í an Bantiarna Iveagh an “deighbhean” a luaitear san amhrán. Ach is ar an dá líne thosaigh atáim ag leagan béime anseo agus ar na línte seo chomh maith: Níl coll, níl cuileann, níl caor ann,/ach clocha is maolchlocháin,/páirc an chomhair gan chraobh ann/is d'imigh an géim chun fáin. Go bunúsach luann siad leagan na gcoillte. Is mithid dúinn véarsaí an amhráin chlúitigh sin a ghlaoch chun chuimhne. Seo dhíbh anseo thíos na focail:-



Chill Chais



Cad a dhéanfaimid feasta gan adhmad?
Tá deireadh na gcoillte ar lár;
níl trácht ar Chill Chais ná ar a teaghlach
is ní bainfear a cling go bráth.
An áit úd a gcónaíodh an deighbhean
fuair gradam is meidhir thar mhnáibh,
bhíodh iarlaí ag tarraingt thar toinn ann
is an t-aifreann binn á rá.



Ní chluinim fuaim lachan ná gé ann,
ná fiolar ag éamh cois cuain,
ná fiú na mbeacha chun saothair
thabharfadh mil agus céir don tslua.
Níl ceol binn milis na n-éan ann
le hamharc an lae a dhul uainn,
ná an chuaichín i mbarra na ngéag ann,
ós í chuirfeadh an saol chun suain.



Tá ceo ag titim ar chraobha ann
ná glanann le gréin ná lá,
tá smúid ag titim ón spéir ann
is a cuid uisce go léir ag trá.
Níl coll, níl cuileann, níl caor ann,
ach clocha is maolchlocháin,
páirc an chomhair gan chraobh ann
is d'imigh an géim chun fáin.



Anois mar bharr ar gach míghreann,
chuaigh prionsa na nGael thar sáil,
anonn le hainnir na míne
fuair gradam sa bhFrainc is sa Spáinn.
Anois tá a cuallacht á caoineadh,
gheibheadh airgead buí agus bán;
's í ná tógfadh seilbh na ndaoine,
ach cara na bhfíorbhochtán.



Aicim ar Mhuire is ar Íosa
go dtaga sí arís chughainn slán,
go mbeidh rincí fada ag gabháil timpeall,
ceol veidhlín is tinte cnámh;
go dtógtar an baile seo ár sinsear
Cill Chais bhreá arís go hard,
is go bráth nó go dtiocfaidh an díle
ná feictear é arís ar lár.




Cad a chuireann an t-amhrán seo im’ chuimhne dhom? Bhuel táim díreach tar éis sraith d'altanna a scríobh ar an mblag seo ‘gamsa ar an aibítir Ghaelach agus ar na crainn dhúchasacha ar sheas na litreacha éagsúla dóibh. Le linn dom staidéar a dhéanamh ar m’ábharsa bhí orm leabhar iontach Uí Choitir Irish Trees: Myths, Legends and Folklore a léamh agus roinnt eolais bhreise a d’fháilt ar an idirlíon ar na suíomhanna iontacha mar www.coillte.ie . Is amhlaidh a thiteas faoi dhraíocht na gcrann céanna! Chomh maith leis sin táim ag léamh leabhair bhig iontaigh dar teideal The Death of Life leis an Ath. Seán McDonagh SSC (The Columba Press 2004). Chomh maith leis sin bhíomar mar fhoireann scoile ag plé ceist na h-eiceolaíochta agus olldhíothú na beatha ar an domhan iontach seo ina bhfuilimid ag maireachtaint. Dob é an scannán cinniúnach fóirstineach úd An Inconvenient Truth a spreag sinn chun argóinte! De bárr ár n-argóintí spreagadh mise chun leabhar iontach Mhic Dhonncha a léamh agus dul isteach ar an suíomh iontach sin a ghabhann le scannán Al Gore. Brúigh ar an nasc seo chiun an suíomh a iniúchadh: http://www.climatecrisis.net/


Timpeall 5000 BC bhí Éire clúdaithe le foraoiseacha de dharacha, fuinseoga, leamhnáin, péiní Albanacha agus beitheanna. Ansan timpeall 3, 500 BC tháinig an fheirmeoireacht agus gearradh síos na foraoiseacha le h-aghaidh curaíochta agus féaraigh. Timpeall 500 BC baineadh úsáid as an gcéacht don chéad uair agus cuireadh brú nach beag ar na foraoiseacha. Sa bhliain 1600 AD ní raibh ach timpeall 12 % de thalamh na hÉireann faoi fhoraoiseacha. Sa seachtú agus san óchtú haois déag leagadh na coillte chun na tithe móra anseo in Éirinn agus sa Bhreatain féin a thógail agus chun báid sheoil a thógáil gan trácht ar ghualach a chur ar fáil do thionscal an iarainn i Sasana a bhí faoi lán tseoil ag an am. Chomh maith leis sin gan dabht bhíodh na réabhlóidithe Gaelacha i bhfolach sna coillte céanna. Mar sin gearradh síos na foraoiseacha. Timpeall 1800 ní raibh fágtha ach 2% dena foraoiseacha dúchasacha.



Anseo thús ag barr tá pictiúr a ghlac mé le déanai i Páirc Dalgan, gar don Uaimh i gCo na Mi. An crann atá sa ghrianghraf agam ná castán (Spanish nó sweet chestnut) nó an Castanea sativa sa Laidin.

An tOchtú Litir Déag den Aibítir

An tOchtú Litir Déag den Seanaibítir – An t-Úr , an litir U

Tugann an Duinníneach “the heath tree” nó “the tree heath” mar mhíniú ar an litir U nó ar an Úr.  Níl eolas ar bith faoin gcrann nó faoin tor seo i leabhar Mhic Choitir, leabhar iontach suimiúil a dtagraím go minic dó sna leathanaigh seo.  Ach is tor síorghlas é an t-úr céanna a fhaightear go forleathan ar fud na Méanmhara.  An téarma laidine air ná Erica Arborea.  Fásann bláthanna bána cumhra ar an tor céanna i míonna Bealtaine agus Meithimh agus fásann sé go h-airde 3 mheadar ar a mhéid.   Is ait an t-ainm é mar mhíniú ar an litir U i nGaeilge mar ní fhaightear an tor seo go nadúrtha nó go dúchasach in Éirinn.  Caithfidh me níos mó staidéir a dhéanamh ar conas a tharlaíonn an rud ait seo.  Baintear úsaid as fréamhacha an úir chun píopaí a dhéanamh – píopaí i gcomhair chaitheamh tabac atá i gceist agam anseo dar ndóigh -na píopaí ar a dtugtar “Bruyère” nó “Briar”.


Seo dhaoibh thuas pictiúr beag den úr.

An Seachtú Litir Déag

An Seachtú Litir déag den Seanaibítir

Is í an “teithne” nó an “teine” nó an T an seachtú litir déag den aibítir.   Ciallaíonn “teithne” “furze” i mBéarla dar leis an Duiníneach ach nílim in ann teacht ar ainm na litreach seo ná ar an bhfocal féin in aon cheann dena gnáthfhoclóirí.  Gan dabht tugann siadsan an focal “aiteann” ar “furze”.  Mar an gcéanna leis an foclóir idirlíne  www.focal.ie , níl sé ann ach an oiread.  Bíodh sin mar atá leanfad ar aghaidh le píosa beag scríbhinne ar an aiteann.

Tá trí fhocal ann i mBéarla ar “aiteann” mar atá: “gorse”, “whin” agus “furze.”  An rud is suntasaí faoin tor iontach álainn seo ná na bláthanna fíorbhuí atá beagnach faoi bhláth de shíor air.  Bhaintí úsáid as an adhmad dosna tinte sna seanlaethanta.  Fiú nuair a dhóitear nó nuair a ghearrtar go talamh é athfhásann sé tapaidh go leor.  Uaidh sin is siombal an tsaibhris agus na torrthúlachta é an t-aiteann.    

Tugann Mac Coitir seanfhocal nár chualas riamh im’ shaol go n-uige seo:  “An t-ór faoin aiteann, an t-airgead faoin luachair agus an gorta faoin bhfraoch: Gold under the furze, silver under the rushes and famine under the heather.”  Nach álainn é an seanfhocal sin, a chairde!  Seanfhocal, gar go leor don cheann seo ná ceann a fhaightear i gCo. Chiarraí:  “Mac rí an t-aiteann, mac bodaigh an fraoch: Furze is the son of a king, heather the son of a beggar.”

Luann an Coitireach trí nó ceithre cinn de scéalta béaloideasa faoin aiteann agus a shaibhreas.  Seo ceann an-ghairid ar fad:  Chuaigh fear in aimsir tráth chun aiteann a bhaint ar fheirm áirithe ar tuarastal scillinge don lá.  Chomh luath is a thosnaigh an fear oibre bocht ag obair ar an tor aitinn thit scilling amach ar an talamh roimhe.  Ní raibh air mar sin aon obair a dhéanamh an la úd!

Lá Bealtaine thugtaí bláthanna isteach sna tithe, chuirtí é ar an  bhfardhoras nó fiú sa tuí chun ádh a thabhairt do mhuintir an tí nó chun an samhradh a bhrostú isteach.  In áiteanna éagsúla ar fud na tíre chuirtí aiteann in áiteanna bainteach le bainne nó le h-im chun na síóga a choiméad ó chur isteach nó amach ar na táirgí seo!

D’úsáidí an t-aiteann chun na beithígh nó an stoc a chothú, chun leaba agus fothain a thabhairt dóibh.  In a lán áiteanna ar fud na hÉireann dhóití na toir aitinn san earrach nó i dtús an tsamhraidh chun na péacáin nó na buinneoga (young shoots -  feictear www.focal.ie ) óga a mhealladh chun saoil.  Thugtaí na buinneoga don stoc agus d’úsáidtí an luaithreach mar leasú talún.  Bhaintí úsáid as an adhmad chun camáin nó maidí siúil a dhéanamh.

An tSail

An tSail, An Séú Litir Déag den tSeanaibítir

Ciallaíonn an tsail “sallow” nó “willow” i mBéarla.  Dar leis an Duinníneach thugadh na seanghramadóirí “banríon na litreach” (“Bainríoghan na litreach”) nó “méirdhreach” (meretrix) ar an litir ilghnéitheach seo. (Feictear lch 962 dá fhoclóir iontach).

Fásann an tsail go h-iondúil taobh le h-uisce agus nuair a chuirtear chomh tapaidh is a fhásann sí maille lena caitíní áille san áireamh is fuirist a fheiceáil gur siombal iontach í den torrthúlacht agus den bheatha.  Cloistear na focail seo go minic uirthi i mBéarla nuair a luaitear an tsail, sé sin, “sally” nó “sallow” agus tagann na focail seo chomh maith lena h-ainm Gaeilge ón bhfréamh Laidine i.e., “salix.”

Nuair a luaitear an tsail séard a léimeann isteach de ghnáth inár n-intinn ná go bhfuil an tsail bainteach leis an mbrón agus leis an ologón agus leis an gcaoineadh.  Eascrann an nós seo againn dar le Roy Vickery ón salm iontach clúiteach sin Salm 137: “By the rivers of Babylon we sat down and wept/ when we remembered Zion./ There on the willow trees/ we hung up our harps.”  Uaidh sin go h-iondúil cloistear an téarma “weeping willow” i mBéarla ar aon nós.  Níl a fhios agam an bhfuil an téarma sa Ghaeilige nó in aon teanga eile.  

Ach dar leis an gCoitireach níl an tsail bainteach leis an mbrón nó leis an gcaoineadh i nGaeilge ná i seantraidisiúin na nGael.  Go deimhin glaonn Suibhne Geilt “sail ghlan grinn” uirthi.  Is crann uasal amach agus amach í an tsail.  Luaití go minic í sa tseanfhilíocht ó thaobh a h-áílleachta dhe.  Bhéadh an t-ádh leat dá dtabharfá slat saile leat ag dul ar aistear duit.  Dá gcuirfeá slat saile agus an craiceann bainte de timpeall ar chuinneog (churn) bhéadh im deas agat.

Ar nóta pearsanta is cuimhin liom m’athair a rá go raibh sé de nós ag na seanmhúinteoirí náisiúnta lena linn (na ficheadaí den fhichiú h-aois in Éirinn) slait nó bataí a ghearradh ón tsail.  Tá clú agus cáil ar an sail chéanna de bharr a solúbthachta – úsáidtear na péacáin (shoots) chun ciseáin a dhéanamh.

Dheintí an Chláirseach Éireannach go traidisiúnta as adhmad na saile – tá an chláirseach is mó clú in Éirinn, sé sin ceann Bhriain Bhorraimhe (an ceathrú h-aois déag) atá le feiceáil i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath déanta go huile is go hiomlán as adhmad na saile.

An Ruis

An Ruis, An Cúigiú Litir Déag den tSeanaibítir

An litir ata faoi chaibidil agam anseo nó an litir “r” nó an ruis mar a ghlaoití uirthi.  Ciallaíonn an ruis “elder”i mBéarla.  Níl cruth ró-ghalanta ar an gcrann seo.  Chomh maith leis sin tugann sé boladh uafasach uaidh.  Is siombal é dá bharr don olc agus don draíocht nó don asarlaíocht (withcraft).  Ach chomh maith leis sin caithfimid a mheabhrú dúinn féin go bhfuil luibh agus leigheas ann in aghaidh gríos cnis nó gríos coirp.

Dar leis an gCoitireach, deirtear go mbaineann trí chomhartha shuntasacha le h-áit thréigthe viz., an Ruis fein, an neantóg agus an traonach/an gear goirt (corncrake).  Ós rud é go bfuil an ruis bainteach  le caillí agus le h-asarlaíocht tá sé thar a bheith mí-ádhúil cliabhán a dhéanamh as a h-adhmad – ar eagla go dtitfeadh an leanbh bocht tinn nó go ngoidfeadh na síóga é/í.  Ma bhuailtear páiste le slat ón Ruis nach bhfásfadh sé nó sí amach ansin.

Cosúil le crainn eile atá bainteach leis an olc – an sceach gheal agus an crann creathach – chreidtí gurbh é seo an crann ar ar cuireadh Íosa Críost chun báis.  In Éirinn uair amhain chreidí gur dhiúltaigh an Ruis fothain a thabhairt do Chríost agus uaidh sin amach dob í an crann ba mhoille a theacht faoi bhláth .

Níl tairbhe ar bith in adhmad na Ruise ach is féidir fíon bhreá a dhéanamh as a bláthanna agus as a caortha.

Peith nó an Litir "P"

An Ceathrú Litir Déag den tSeanaibítir – nó an pheith nó an litir “p”




Ciallaíonn an focal “peith” an tor darb ainm “dwarf elder” (Sambucus ebulus) sa Bhéarla.  Dar leis an suíomh idirlíne www.botanical.com tá comhchiallaigh eile uirthi, mar atá “danewort, walewort, blood hilder.”  Is planda luibheach nó planda lusach é (herbaceous) ar féidir a chur ag fás i gcuimhseog bhláthanna (herbaceous border) agus ní fhásann sí thar trí throigh ar airde.  Tá duilleoga, bláthanna agus sméartha na peithe cosúil le cinn an troim (The Elder Tree) féinig.  Dar leis an suíomh céanna go dtagann an seanainm “Daneswort” ón gcreideamh gur eascair an planda gránna seo ó fhuil na nDanar a bhí ina naimde ag Éireannaigh agus Sasanaigh araon.  Oibríonn an planda seo mar phurgóid (purgative), mar sheileachán (expectorant), agus mar fhualbhrostach (diuretic).  Faightear an planda seo go minic in áiteanna mar sheanfhothraigh nó seanfhoirgnimh.  

An Tri Litir Déag den Sean Aibítir

An Triú Litir Déag den tseanaibítir – an Oir – nó an litir “O”

Is mithid dom leanúint ar aghaidh leis an sraith ar na seanlitreacha  a thosnaíos na míonna ó shin.  An litir atá faoi chaibidil agam anseo nó an “Oir” nó an litir “O”.

Tugann an Duinníneach trí chrann nó trí thor mar aistriúchán ar an bhfocal “Oir”, viz., “broom, furze, spindle tree; name of the letter o and the diphthong oi.” (p. 813) ach ar sheiceáil dhom na trí thor seo i leabhar iontach Mhic Choitir, Irish Trees: Myths, Legends and Folklore(The Collins Press, 2003) is é an “spindle tree” an t-aistriúchán is cruinne agus is beichte ar an oir.  Feictear leathanaigh 146-7 ach go h-airithe i leabhar an Choitirigh.  Luann Mac Coitir seanscéal amháin ón Dindshenchus (Dinnsheanchas) faoi character darbh ainm Cairpre Lifechair a bhí ciapaithe céasta ag ceithre éan Aonghusa – leanaidís é ‘chuile áit a théadh sé.  Chuaigh sé i gcomhairle le draoi darbh ainm Bicne.  D’fhiafraigh an draoi de cén treo as ar thainig na h-éin.  Dob é an freagra a fuair sé ná gurbh ón oirthear agus ó áit éirí na gréine a tháinig siad dá sciúirseáil.  Chuir Bicne an oir faoi dhraíocht tré ortha speisialta a chanadh.  D’fhás an oir seo suas thar barr na gcoillte uile agus rug sé ar an gceithre éan agus choiméad iad i ngéibheann ansan gan bheith ag cur isteach a thuilleadh ar Chairpre Lifechair bocht.  An rud is suimiúla sa mhéid seo ná go nasctar an oir leis an éanlaith agus leis an ngrian.

Ós rud e go bhfuil adhmad na h-oire an-chrua go deo déantar briogúin (skewers), bioranna fiacla (toothpicks), pionnaí (pegs) agus fearsaidí (spindles), agus is ón bfocal deiridh anseo a fhaigheann an crann a ainm féinig gan dabht.  Deir an Coitireach go bhfuil an “spindle tree” bainteach leis an an litir oghamach “Ór” a chiallaíonn “gold”.  (leathanach 147) N’fheadar an bhfuil sé sin fíor nó an bhfuil sé ag meascadh suas an “oir” leis an “ór”?  

An Nuin

An Dara Litir Déag den tSeanaibítear – an Nuin nó an “N”

Ciallaíonn an nuin “ash tree” i mBéarla nó an fhuinseog sa nuaGhaeilge.  Ta clú agus cáil ar an nuin mar gheall ar láidreacht agus solúbthacht a adhmaid.  Tá an fhuinseog nó an nuin bainteach le torrthúlacht agus leigheas.  Chomh maith leis sin deirtear go bhfuil an crann galánta seo gaolta leis an uisce.  Má fheictear crann ard fuinseoige ina sheasamh  i lár gabháltais ar bith deirtear gur siombal é de thorrthúlacht na talún ansin.  

Deirtí sa bhéaloideas gurbh í an nuin an chéad chrann a bhuailtí le tintreach in Éirinn agus sa Bhreatain féin.  I gContae Aontroma dheintí maidí stiúrtha ba as adhmad na nuine mar chosnaíodh an t-adhmad na beithígh saor ó gach uile olc.

Arís tá paradacsa ann sa mhéid is go ndeirtí go gcosnaíodh an t-adhmad seo daoine soar ó chailleacha ach ar an láimh eile dhe deirtí go raibh a scuaba déanta as an adhmad ceanann céanna.  Deirtí chomh maith gur bhain an Mhaighdean Mhuire féin úsáid as an adhmad seo chun tine a lasadh i gcomhair an leanbh Íosa a ní.  D’úsáidí an t-adhmad chomh maith ar an Mhór Roinn chun na nathracha nimhe a choiméad amach ó na tithe.  

Rud suntasach eile ná go raibh baint nach beag ag an bhfuinseog leis na toibreacha beannaithe – í féin agus an sceach gheal an dá chrann ba mhó a d’fhaightí timpeall ar thobar ar bith.

Baintear úsáid as adhmad na fuinseoige chun camáin a dhéanamh leis na blianta cairbreacha – de dheasca a sholúbthachta agus a láidreachta.

De réir mar a deir an Coitireach bhí cúig mhórchrann ann in Éirinn tráth agus ba fhuinnseoga trí chinn den chúig viz., Bile Uisnigh, díreach i lár ríocht Uisnigh, Bile Tortan i gContae na Mí agus Craobh Dhaithí i gContae na hIarmhí. (op.cit., pp 125-126)

Mar a dúirt me roimhe thuas d’úsáidí an t-adhmad chun camáín a dhéanamh agus mhúnlú.  Chomh maith leis sin dheintí sleánna, claíocha nó fálta, baill troscáin agus báid as adhmad an chrainn ghalánta seo.

An Mhuin nó an tAonú Litir déag den tSean Aibítir

An t-aonú litir déag den seanaibítir – an Mhuin

Mar a deir an seanfhocal, “de réir a chéile is ea a thógtar caisleán.” Is amhlaidh an scéal leis an gcuntas atá á thabhairt agam ar litreacha na seanaibítire agus ar a gciall. Má tá leítheoirí ann dena postanna neamhchoiteanna seo amuigh ansin sa bhlagchruinne maithígí dul an mhoill le bhur dtoil!

An tseachtain seo is í an litir “m” atá idir chaibidil agam nó an mhuin mar a thugtaí air uair. Ciallaíonn an litir “m” seo an mhuin nó “vine” mar a thugtar air i mBéarla. Ach ní dóigh leis na scolairí gurb é sin an bplanda lena luaitear an litir “muin.” Is é is dóigh le Niall Mac Coitir gurb é an ramh-dhraighean nó an “buckthorn” an crann is mó atá bainteach leis an mhuin. An t-ainm as Laidin ata ar an gcrann seo ná Rhamnus catharticus. Dar leis an gCoitireach go gciallaíonn “muin” an téarma “thicket” as Béarla, agus aontaím leis. Molaim don léitheoir na leathanaigh seo leanas a léamh ina leabhar iontach galánta dar teideal Irish Trees: Myths, Legends and Folklore (The Collins Press, 2003): lch 90 – 91.

De réir an bhéaloideasa tá an crann seo, an ramh-dhraighean, bainteach leis an draighean (blackthorn) féinig, sé sin le rá gur crann a bhaineann leis an olc é an ramh-dhraighean. Sa Bhreatain sa seanaois bhí pisreog ann go raibh córóin spíne an tSlánaitheora déanta as adhmad an ramh-dhraighin. An paradacsa a bhí ann ná go raibh an crann ceanann céanna bainteach le cosaint in aghaidh an oilc chomh maith.

D’úsaidí caortha an ramh-dhraighin i leigheasanna áirithe, go speisialta mar phurgóid nuair a mheasctaí le mil iad.

An Luis

An Luis, nó an litir “l”, an deichiú Litir den Seanaibítir

Tugtar “quicken” ar an Luis de ghnáth i mBéarla ach ciallaíonn sé “rowan” chomh maith.  Mar sin is féidir dhá fhocal ar a laghad nó níos mó fiú a thabhairt air sa Bhéarla.  Sa bhéaloideas faighimid na h-aistriúchain seo ar an Luis: “Mountain Ash,” “Sorb Apple,” “Witchin,” “Wiggin Tree,”nó “Quicken.” Mar sin tá téarma eile, sé sin an caorthann, le fáil sa Ghaeilge mar ainm ar an gcrann clúiteach seo.  Faightear an crann seo go flúirseach ar fud na Breataine agus ar fud na hÉireann chomh maith le Mór Roinn na hEorpa.  O Bhealtaine go Meitheamh bíonn an luis faoi lánbhláth – bláthanna deasa bána a bhíonn air.  Tagraíonn an téarma Béarla “quicken”do chumhacht na beatha atá sa chrann seo agus tagraíonn an téarma eile sa Ghaeilge “an caorthann” do na caora breátha dearga a bhíonn ag fás air go luath san fhómhar.

Baineadh úsáid leathan as le linn na meánaoiseanna chun boghanna a dhéanamh, chun lámha nó cosa a chur in uirlisí agus chun babhlaí agus plátaí a chruthú.  Chomh maith leis sin dheintí subh as na caortha agus fiú fíona éagsúla in áiteacha éagsúla ar an Mór Roinn.

Dar leis na seandraoithe in Éirinn bhí cumhacht draíochta faoi leith bainteach leis an Luis chun daoine agus ainmhithe a choinneáil slán ó thine agus ó thintreach.  Tá an crann seo bainteach chomh maith leis an gcumhacht fhireann, sé sin le fearúlacht (I dtéarmaí eile, séard atá anseo ná cumhacht Yang).  Ghlaoigheadh na draoithe ar na déithe Lugha nó an Daghda chun cosaint a thabhairt dóibh in am an ghátair.  Chrochtaí píosa beag den Luis sna tithe chun dóitean a sheachaint agus timpeall mhuinéal chú chun luas a thabhairt dó le linn bheith ag fiach.  Bhaintí úsáid fhorleathan as i gcrónna na mba chun an bainne a chosaint agus chun na ba a choinneáil slán ó thubaist ar bith.  Ós rud é go raibh an Luis bainteach le tine agus le béithígh ní haon ionadh mar sin go raibh éileamh nach beag air le linn mhí an Mheithimh.  Sa seanaois in Éirinn thiomántaí an stoc idir dhá thine mhóra chun iad a choinneail ó gach mí-ádh agus ó gach baol.  Chaití an chéad toit ó gach tine a bheith ó adhmad an chaorthainn aon mhaidin Mheithimh ar bith.

Sinne a léigh an sean scéal clúiteach sin “Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne”is maith is cuimhin linn an tagairt do “Chaorthann Dubhrois”nó fiú “Caora Chaorthainn Dubhrois.” Bhí go leor súáilcí ag baint le Caorthann Dubhrois mar shampla ní bhuailfeadh tinn eile a d’ith na caortha ón gcrann speisialta sin.  Dá mbeithfeá céad bliana d’aois is dá n-íosfá de na caora ceananna céanna d’athrófá thar n-ais go triocha bliana d’aois.  Bhí an crann chomh cailiúil sin go raibh fathach mór a raibh aon mhórshúil amháin aige ina chloigeann mar chosantóir fíochmhar air – Tugadh an Searbhán Lochlannach ar mo dhuine.  Bhí ar Dhiarmuid bocht an fathach seo a dhúnmharú chun teach ar na caortha seo a theastaigh le géarghá ó Ghráinne bhocht.

Tá finscéal cáiliúil eile ann faoi Naomh Pádraig, Pátrún Naofa na hÉireann gur dhíbir nó gur ruaig sé ollphéist nó cailleach uafásach a bhí in ann tine nó dóiteán a chur as a béal (sórt dragúin ar ndóigh) ó Chruach Phádraig.  Tugadh an Chaorthannach ar an ollphéist seo.

Alan Harrison Ollamh le Gaeilge (1943-2005)

Alan Harrison (1943-2005)



Is maith is cuimhin liom an sár-léachtóir le Gaeilge agus an cumarsáidí cumachtach sin Alan Harrison.  Is cúis mhór bróin dom nár fhoghlaimigh mé gur éag sé go dtí le déanaí.   Bhí sé mar léachtóir agam le trí bliana, sé sin an fhad is a bhí an chéim B.A. á déanamh agam istoíche.  Is maith is cuimhin liom chomh maith an grá domhain a bhí aige dá ábhar agus dá mhicléinn.  Bhí dúthracht agus díograis agus fiú paisean ann i gcónaí don ábhar a bhí idir lámha aige.

Is oth liom a rá nár chuireas aithne air in aon chor mar dhuine daonna.  Ní bhíodh lucht na h-oíche ach timpeall trí uair an chloig aon oíche ar bith i gColáiste na hOllscoile ó 6.30 i.n. go dti 9.30. i.n. agus ní raibh nóiméad ar bith le spáráil againn – sé sin bhí an t-amchlán ró-lán agus an t-am ró-ghearr chun aon rud seachas staidéar a dhéanamh.  Maille leis sin, oibrithe laethúla ab ea muid lenár bpostanna lánaimseartha féin de ló.

Tá roinnt nótaí fós agam féin ó na léachtaí leis ar fhreastail mé orthu, agus tá siad fós so-léite agus intuigthe.  Ní nach ionadh sin, mar bhí Harrison an-mhaith ar fad mar léachtóir agus mar chumarsáidí.  Is cuimhin liom nach mbíodh aon charn mór nótaí aige – b’fhéidir leabhar amháin leis an mbunthéacs agus leathanach amháin leis na mórphointí scríofa air.  Déarfadh sé cad a bhéadh le rá aige i bpointí – abair naoi mórphointe – agus ansin thabharfadh sé eolas maith sothuigthe ar gach pointe díobh.  Ansin ag an deireadh d’athdhéarfadh sé na mórphointí i liosta.  Bhí sé an-soiléir ar fad agus d’fhaighimís an-éasca é nótaí a breacadh síos uaidh.  Is cuimhin liom chomh maith go raibh féith mhaith an ghrinn ann.

Chuireadh sé ionadh agus iontas orm go raibh a ainm as Béarla agus níor thuigeas i gceart cén fáth go dtí gur léigh mé a scéala báis san Irish Times.  Bhí sé ina bhall d’Eaglais na hÉireann agus d’fhreastail sé ar an scoil clúiteach úd Wesley College.  Ní thuigfeá óna chuid Ghaeilge a bhí chomh líofa sin - Gaeilge bhreá bhinn bhlasta Chorca Dhuibhne a bhí aige -  nár chainteoir ó dhúchas é.  Níor chuala mé riamh é ag labhairt an Bhéarla.  Mar sin thuig sé go maith a leitheidí mar Jonathon Swift agus Dr Anthony Redmond.  Ní nach ionadh gur chum sé leabhar iontach ar an dara duine anseo – scoláire mór Gaeilge ar mhinistéir Protastúnach é.

Seo píosa beag ón scéala báis a bhí san Irish Times: (an Sathairn, 30/04/2005):

“Alan Harrison, who has died aged 61, was professor of Irish at University College Dublin. An expert in 17th- and 18th-century Irish literature, he published studies of the Irish-speaking clergyman, Anthony Raymond, a friend of Jonathan Swift, and John Toland, the controversial philosopher. He was editing Toland's letters at the time he became ill.”

Leanann an sliocht ar aghaidh ag cur síos ar a shaol acadúil, conas mar a bhain sé B.A. agus Ph.D amach i gColáiste na Tríonóide tré thráchtas iontach a dhéanamh ar an gcrosántacht – foirm áirithe aoire ab ea an rud céanna a bhí scríofa i bprós agus i véarsaíocht.   Bhí sé mar léachtóir sa Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile Bhaile Átha Cliath (UCD) ó 1967 go dtí 2005 – ocht mbliana triochad ar fad.
Na réimsí staidéir a chuir sé suim iontu ná an greann, an siamsa agus siamsóirí sa traidisiún Gaelach; litríocht agus léann na hÉireann sa tréimhse iarchlasaiceach; an dá theanga agus an dá chultúr in Éirinn i dteagmháil le chéile; béarlagair na Gaeilge; mórscríbhneoirí na Nua-Ghaeilge (Pádraig Ó Conaire, Tomás Ó Criomhthain, Máirtín Ó Cadhain, Seosamh Mac Grianna, Seán Ó Ríordáin agus daoine eile).

San achar fada sin deineadh léachtóir sinsir de agus ansin ollamh.  Ós rud gur shár-chumarsáidí é ní haon ionadh é gur deineadh Stiúrthóir Dearbhú Cailíochta (Director of Quality Assurance) de cúpla bliain sular bhásaigh sé.  
Duine den fhoireann ab ea é a bhunaigh an Eighteenth Century Ireland Society, nó an ECIS mar is mó a bhfuil aithne air.  
Chomh maith leis sin ba chomheagarthóir é ar an iris léinn  a thagann amach go bliantúil ón eagraíocht chéanna.  Ba dhuine dena heagarthóirí é maille leis sin ar an Field Day Anthology of Irish Writing (1991) agus scríobh sé altanna scolártha  d’irisí éagsúla mar Irish University Review, Cahiers de Gita agus Études Irlandaises.

Seo leanas roinnt dena leabhair a tháinig óna pheann: Ag Crinniú Meala: Anthony Raymond (1675-1726) agus léann na Gaeilge i mBaile Átha Cliath (1988), The Irish Trickster (1989) agus Béal eiriciúil as Inis Eoghain: John Toland (1670-1722) (1994).

Bhí féith an ghrinn ann i gcónaí agus séard a dúirt sé ar leaba a bháis ná gur fhoghlaimigh sé nach raibh sa rugbaí ach cluiche sa deireadh thiar.  Leaba i measc na Naomh go raibh ag a anam uasal agus síocháin Dé i gcónaí.

An Naoú Litir den Seanaibítir

An Naoú Litir den seanaibítir

Is mór an náire dom é go bhfuil achar fada imithe tharainn ó scríobh mé sna leathanaigh seo an uair dheireanach.   Tá go leor fáthanna nó cúiseanna leis an easnamh uafásach seo.  Ar an gcéad dul síos bhí mé as baile nó ar laethanta saoire san Iodáil agus in Éirinn, go raibh méachan mór oibre le déanamh agam sa bhaile agus ar scoil, agus go raibh me gnóthach leis an dá bhlag eile atá agam.

Ach caithfidh me a adhmháil gur cuid thábhachtach de mo shaol í an Ghaeilge.  Cé nach bhfaighim cleachtadh sa bhaile bainim úsáid aisti ar scoil.  Is múinteoir le Gaeilge mé a bhfuil tuairim agus aon cheathrú d’aon chéad amháin curtha isteach agamsa ag an gclár dubh.  Cén fáth nach mbeinn tuirseach den seomra ranga nó den mhúineadh i ndiaidh na tréimhse fada seo?  Ar shlí amháin tá an ráiteas seo thar a bheith fíor, ach ar an taobh eile den scéal is bréag cruthanta é!  Is bréag cruthanta é mar cé go bhfuilim tuirseach nílim bréan den mhúineadh.  Is geal liom bheith ag deighleáil le daoine óga, go h-áirithe iadsan idir ceithre bhliana déag d’aois agus ocht mbliana déag d’aois.  Chomh maith leis sin tá suim ag cuid bheag acu ina dteanga dhúchais agus tá meon cuíosach dearfach ag a lán acu ina leith.  Admhaím go bhfuil meon uafásach diúltach ag a lán eile ina h-aghaidh.  

Bíodh sin is uile tá sé mar aidhm agam anseo leanúint ar aghaidh ón áit ar chríochnaigh me leis an sean aibítir.  

An íodha nó an “i” nó an naoú litir den aibítir.   An t-aistriúchán Béarla ar an litir seo ná “The ivy tree" nó fiú "the yew tree". Ós rud é go dtugtar “gath” ar an  G gaelach uaireanta agus go  gciallaíonn an litir sin an planda“ivy” sa Bhéarla agus go bfuil béaloideas na litreach sin mínithe agam sa pbost a scríobh mé faoin “g” cheana féin  cloífidh me leis an míniú ar “ivy tree”.  Nuair a sheiceálann tú an Ghaeilge ar “yew tree” in aon nuafhoclóir faigheann tú an focal “iúr”.  Ach is breá liom an focal “íodha” mar fuaimíonn sé cosúil leis an litir féinig.  

Tá duilleoga síorghlasa an íodha an-nimhneach go deo  agus mar sin is siombal iontach é den bhás.  Ta an t-adhmad féin an-chrua agus is siombal maith é chomh maith den tsíoraíocht nó den saol atá le teacht.  Faightear an íodha (na h-íodhadha) go flúirseach sna reiligí agus gan dabht taobh le séipéil.  Cuireadh na h-íodhadha chun teoranacha an tséipéil a leagadh amach.  Tá an focal “íodha” bainteach leis an focal SeanGhaeilge “fid nemed” nó “sacred grove”.  San Albain deirtear go bhfaigheann an t-oileán beag “Iona” nó Oileán Í a hainm ó chrann an íodha.

Chomh maith leis an méid thuas tá traidisíun eile ann a deireann gur cuireadh Íosa Chríost chun báis ar an gcrann seo toisc go bhfuil sé chomh baintach sin leis an mbás agus leis an síoraíocht.  In Éirinn fadó dheintí bachaill na n-easpag as adhmad an íodha ar an gcúis seo.

Maireann an íodha sách fada, i bhfad níos mó na céad bliain.   Tá sé ráite is scríofa fiú gur chodlaíodh Suibhne Geilt nó "Mad Sweeney" sna crainn seo agus go h-áirithe sna h-iodhadha i nGleann Bolcáin.

Toisc gur deineadh soithigh, boghanna, saighid, sleánna, agus doirse, frámaí fuinneoige agus rl as an adhmad seo ba cheann de chrainn uaisle na coille é an íodha, ball dena Airig Fedo.

An t-ochtú litir d'Aibítir na Gaeilge: Uath

An t-ochtú litir d’Aibítir na Gaeilge:  Uath = h

Anois, a chairde, tá se in am dúinn leanúint ar aghaidh leis an ngnó atá idir lámha againn, sé sin cur síos ar na litreacha éagsúla den chló gaelach.  An babhta seo is í an litir “h” atá faoi chaibidil againn, nó “uath” mar a thugtar uirthi sa seanchóras. (h)

Seo mar a deir foclóir an Duinnínigh: “Uath, whitethorn (hawthorn) tree, auxiliary letter in the Irish Alphabet, used to express aspiration, prevent hiatus etc…”  Tugtar “an sceach gheal”ar an “uath”agus aistrítear go Béarla é mar “whitethorn” nó “hawthorn”nó fiú “Maybush.”Tá sé éasca go leor an crann seo a aithint mar fásann bláthanna bána go tiubh is go trom air le linn Mhí an Mheithimh agus feictear é go forleathan ar fud na hÉireann.  Sa bhéaloideas tá an crann seo bainteach leis an slua sí nó “na daoine beaga.” Uaidh sin luaitear mí-ádh, tinneas agus fiú bás leis an gcrann céanna, go h-áirithe leis an gcrann aonair.  Cloistear scéal bealoideasa faoi fhear a ghoid roinnt sceacha geala ón reilig i gCill Rialaig i gCo, Chiarraí.  Deirtear gur tháinig an slua sí ina dhiaidh agus go raibh air iad a athchur sa reilig.  Fágadh fear eile gan lúth na gcos is na lámh i ndiaidh an cleas céanna a dhéanamh.

Rinne an “Folklore Society”sa Bhreatain suirbhé le déanaí agus fuarthas amach go bhféachtar ar bhláthanna na sceiche gile mar chomharthaí an mhí-áidh fiú sa la inniu. (Féachtar, Irish Trees: Myths, Legends and Folklore le Niall Mac Coitir, Collins Press, 2003, pp. 52-3)

Rud coitianta fosta an milleán a chur ar an sceach gheal toisc gurbh aisti a rinneadh crois Chríosta agus gurbh óna dealga a rinneadh an chóróin spíne.

Bhí sa de nós i gCo. Chiarraí bláthanna na sceiche gile a fhágaint ar an ndríosúr le linn Mhí an Mheithimh chun na h-ainsprioraid a choiméad taobh amuigh den teach.



Thuas tá pictiúr den sceach gheal fé bhláth a ghlacas cúpla seachtain ó shin i Newbridge House.

An Seachtú litir d'Aibítir na Gaeilge

An Seachtú litir d’Aibítir na Ghaeilge.

Tá achar fada ann ó scríobh mé aon rud sa bhlag seo.  Maithigí dom é, a léitheoirí.  Bhíos ró-ghnóthach ar scoil ar ndóigh!  Chomh maith leis sin bhuail slaghdán samhraidh mé agus níor dhoiligh dom é a chur díom – tá cuid bheag de fós orm.  Anois ar aghaidh leis na h-iontrálacha ar ár n-aibítir cháiliúil.

Tugtar “gath” nó, níos minicí “gort” ar an  G gaelach.  Ciallaíonn an litir seo an planda“ivy” nó“field” sa Bhéarla.  Tugtar “eidhneán”nó “eidheann” ar an ngath nó ar an ngort sa nua-Ghaeilge agus san alt seo bainfidh me úsaid as an téarma nua-ghlactha seo.  Tá an t-eidhneán ana-áisiúil ar fad chun seanbhallaí gránna a chlúdach.  Is san Eoraip is mó a bhaintear úsaid as an bplanda úsáideach seo, sé sin le rá gur minic a fhéachtar ar an eidheann mar fhiaile sna Stáit Aontaithe mar ionsaíonn  sé na crainn ansin murab ionann agus san Eoraip mar a mbíonn na geimhrí níos measa.  

Sa traidisiún tá an t-eidhneán bainteach leis an bhfiniúin – tá a gcuid dhuilleoga ar an gcruth ceanann céanna – i bhfoirm triantáin nó fiú I bhfoirm an chroí ar ndóigh.  Go deimhin, is amhlaidh go bhfuil an carúl Nollag san “The Holly and The Ivy” cloiste go min-minic againn uilig. Gan dabht ar domhan tuigimid go h-éasca go bhfuil caora an chuilinn bainteach le dath na fola – dath dearg fhuil Chríost.  Ach tuigtear go forleathan go bhfuil siombalachas ársa págánach i bhfad níos sine sa chúlra chomh maith.  San aimsir réamhchríostúil bhíodh garsún gléasta i gculaith déanta as duilleoga an chuilinn agus an cailín gléasta is ceann déanta as duilleoga an eidhneáin agus do théidís timpeall an bhaile gléasta mar sin – sé sin ag tabhairt an nádúr mar a déarfá díreach tríd an chuid is dorcha den bhliain – am na Nollag.

Sa dá traidisiún – sa Phágántacht agus sa Chríostaíocht – tá an t-eidhneán ( agus an cuileann ar ndóigh) fite fuaite leis an síoraíocht agus leis an aiséirí ó na mairbh. Deir saineolaithe áirithe go bhfuil Íosa Críost féin bainteach leis an seandia Rómánach san Bacchus nó leis an dia Gréigeach Dionysus – déithe araon na fíona agus an óil alcólaigh.  Deir siad go bhfuil baint ag an eidhneán agus an cuileann leis an mbeirt acu.  In Éirinn deirtear go gcónaíonn an dreoilín bocht, a ndéantar fiach air go traidisiúnta lá Fhéile Stíofáin, san eidhneán.

Chomh maith leis an méid atá luaite agam thuas tá traidisiún eile ann – traidisiún ceangailte le hOíche Shamhna.  In áiteanna in Éirinn sna seanlaethanta chuireadh gach duine sa teaghlach duilleog amháin den eidhnéan i mbáisín uisce thar oíche agus an mhaidin dar gcionn thagadh siad ar ais féachaint an raibh aon athrú tagtha ar na duilleoga.  Na daoine nár tháinig aon athrú dá laghad ar a nduilleoga mhairfidís le bliain nó níos mó gan ghalar ar bith.  Na daoine eile, bhuel, fágfaidh mé fúibh an cheist sin a fhreagairt.  

An Séú Litir d'Aibítir na Gaeilge

An Séú Litir den Aibítir

Fearn (F) : The Alder Tree.  

Uaireanta tugtar an fhearnóg ar an bhfearn.  Bhaintí úsáid as adhmad an fheárna sna seanlaethanta chun sciatha (=shields) a dhéanamh.  Nuair a ghearrtar adhmad na fearnóige athraíonn an dath ó bhán go fuil-dhearg agus mar sin tá an crann seo bainteach leis an mbás agus leis an gcogadh.  Tá baint aige, chomh maith, leis an tine ós rud é go bhfuil an t-adhmad dearg agus leis an uisce toisc go bhfásann sé taobh le haibhneacha agus taobh le portaigh.

De ghnáth is crann mí-ádhúil é an fearn dar leis an mbéaloideas – go speisialta má ghabhtar thar an gcrann seo ar aistear nó ar thuras duit.  
Creidtear gurb í an fhearnóg “An Chraobh Rua” den traidisiún ársa scéalaíochta sin ar an nglaotar “An Rúraíocht”.  Is in Uladh a d’fhás an traidisiún seo agus b’ Ultaigh iad na saighdiúirí agus na laochra a bhí bainteach leis.  Clann Ruai(dh)rí a tugadh ar an gclann ónar eascair “An Chraobh Rua.”  Gan dabht ar domhan ciallaíonn an focal “Rua(dh)” “dearg” nó “red” i mBéarla.

Baineadh úsáid as adhmad an fhearna chun sciatha a dhéanamh chomh maith le babhlaí agus soithigh eile an tí.  Úsáideadh é, maille leis sin, chun gualach (=charcoal) a dhéanamh.  Baineadh úsáid as na caitíní (catkins) agus as an gcoirt (bark) le haghaidh dathacháin.

An Cúigiú Litir: An Eadhadh

An Cúigiú Litir d’Aibítir na Gaeilge:



An Eadhadh: E :

I mBéarla tugtar an “Aspen” ar an gcrann seo nó an “Populus tremula” sa Laidin.  Ciallaíonn an aidiacht“tremula”rud a bhíonn ag croitheadh.  Mar sin uaireanta cloisimid an leagan Gaeilge seo ar an gcrann, sé sin, An Crann Creathach.

Nuair a bhíonn fiú leoithne bheag ghaoithe ann tosaíonn duilleoga an eadhadh ag croitheadh agus ag siosarnach.  Mar sin deirtear gur comhartha é de theacht an bháis agus do ghiorracht an domhain atá le teacht nó don ósnádúr!  Deirtear chomh maith go bhfuil baint ó thaobh na fuaime dhe le ceol na mara.

Sa bhéaloideas deirtear go bhfuil an crann seo mí-ádhúil toisc é a bheith bainteacht leis an mbás.  Mar sin d’fhás nós traidisiúnta suas I measc an phobail go raibh Crois Chríosta déanta as adhmad an Eadhadh.  Sin an fáth go mbíonn an Eadhadh ag croitheadh – mar tá an méid sin náire air de bharr an drochghnímh seo! I nGluais Chormaic léimid faoin slat draíochta ar a dtugadh “An Fé”a bhí déanta as adhmad an Eadhadh.  Baineadh úsáid as an diabhal rud seo chun corpáin na marbh a mheá nó a thomhas.  Chomh maith leis sin leimid ins na scéalta fiannaíochta go raibh na seanlaochra úd, Oscar, mac Oisín, agus Oisín féin ag croitheadh ar a gcosa cosúil leis an Eadhadh nuair a bhuail an seanaois iad!  Leimid fosta sa scéal iontach san “Uidheadh Clainne Uisnigh”gur thosnaigh Deirdre ag croith cosúil leis an Eadhadh nuair a leag sí a súile don chéad uair ar Naoise Mac Uisnigh!  Is amhlaidh go raibh an mbás nó an chinniúint ins an braistint seo!  Ta an Eadhadh gaolmhar leis an Phoibleog (Poplar) agus tá traidisiún an chaointe bainteach leosan chomh maith.  Tá adhmad an Eadhadh ana-bhog ar fad agus mar sin níor baineadh mórán úsáide as le haghaidh aon rud don teach ná don fheirm!

An Dair - an Ceathrú Litir d'Aibítir na Gaeilge

An Dair (D) nó an ceathrú litir d’Aibítir na Gaeilge



Tugann an dair adhmad maith áisiúil dúinn - adhmad atá an-láidir ar fad. Chomh maith leis sin, fásann a lán dearcán air a sholáthraíonn bia cothaitheach d’ainmhithe éagsúla.  Freisin, is féidir a rá gur crann uasal galánta é a mhaireann na cianta.  Uaidh sin is siombal é den neart, den torrthúlacht, den ríogacht agus den bhuanseasmhacht.  Léitear sa Táin go leagann Cú Chulainn dair mhór ar a scríobhann sé litreacha ogham i mbearna chun arm Mhéadhbhe a shárú.  Maille leis sin, léimid sa scéal iontach Fiannaíochta sin, Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne  gur stop na leannáin cháiliúla seo ag áit darb ainm Doire Dá Bhaoth.  Nuair a ráinig an bheirt acu an áit san do ghearr Diarmuid seacht ndoirse as adhmad an doire (oakgrove) (Gan dabht ar domhan is ón bhfocal san a tháinig ainm na cathrach clúití “Doire”).  Rinne Diarmuid an gníomh seo chun iad féin a chosaint ar a lucht leanta nó ar a dtóraitheoirí, sé sin Fionn agus an Fhian.  Bhí cumhacht dhraíochta ag na doirse seo déanta as adhmad na daire – ní raibh na Fianna in ann dul tríothu.  Bhí orthu fanúint taobh amuigh go dtí go dtiocfadh an laoch amach dá dheoin féin.  Chomh maith leis sin feicimid láithreach go bhfuil imeartas focal in aigne an scríbhneora – “doire” agus “doirse”!

Is fada atá sé inghlactha gurb é an dair crann mór na ndraoithe.  Is ón scríbhneoir agus ón staraí clúiteach Rómánach Pliny a fhaighimid an t-eolas iontach tábhachtach seo.  Mar a deir sé fein: “The druids…held nothing more sacred than the mistletoe and the tree that bears it, always supposing that tree to be an oak.  But they chose groves formed of oaks for the sake of the tree alone, and they never perform any of their rites except in the presence of a branch of it; so it seems possible that the priests themselves may derive their name from the Greek word for that tree.” (See Irish Trees: Myths, Legends and Folklore, Niall Mac Coitir, Collins Press, 2003, p. 60)  A mhalairt ar fad a chreideann na saineolaithe nua-aimseartha faoi bhunús an fhocail “druid” nó “draoi”.  Deir siad go dtagann an focal seo ón gCeiltis, “dru-vid”, focal a chiallaíonn “an-léannta ar fad.”

Gan dabht tuigimid inniu go raibh leanúnachas idir an phágántacht agus an Chríostaíocht in Éirinn – sé sin do bhaist na Críostaithe nua na sean áiteanna agus na sean rudaí, mar shampla – Bhaist siad Cruach Phádraigh ar an sliabh a bhí tiomnaithe do shean dia na gCeilteach, sé sin Lugh. Mar an gcéanna leis an dair i ndairíre píre, mar shampla “Daire Calgaich” nó “Doire” (Derry) a bhunaigh Naomh Colmcille.  Bhí scoil mhainistreach ag Maigh Daireach (Oak Plain) nó Durrow.  Áit chailiúil eile gan dabht ná Cill Dara nó Kildare a bhunaigh Naomh Bríd.  Glacadh leis go raibh an seanchrann daireach beannaithe aici agus gur mhair sé leis na blianta mar fhoinse míorúiltí!

Ta pictiúr de dhilleoga na daire curtha ag barr an phoist seo agam!

An Coll nó an Tríú Litir den Aibítir

An Tríú Litir den Aibítir

Táim tar éis an cló a athrú don phost seo.  Anocht táim ag baint úsaid as Cló Gaelach (Twomey).  Mar a fheiceann sibh tá “s” (s) agus “r” (r) faoi Leith ag an gcló seo.  Taobh amuigh de sin níl mórán difríochtaí idir an cló seo agus sin de chuid Mhorley.  Feicim go bhfuil fadhb bheag leis an gcló féin, sé sin go bhfágtar spás litreach amháin díreach I ndiaidh “ú” i bhfocal ar bith!

Is é Coll an tríú litir den sean-aibítir.  Ciallaíonn coll “hazel tree” i mBéarla.  Tugtar “Corylus avellana” ar an gcoll i dtéarmaíocht eolaíochta na Laidine.  Arís faightear an coll taobh le haibhneacha nó locha agus mar sin is siombal é de thorthúlacht, d’aigne nó de ghaois, d’ionspioráid an fhile agus den eolas misteach.  Bhí ceangal nach beag ag Fionn Mac Cumhaill leis an gcoll, go háirithe le cnónna an choill.  Fuair Fionn a chuid eolais agus a chuid aigne tar éis dó a mhéar a dhó agus é ag cócaireacht an bhradáin fheasa.  Deirtear go raibh cnónna an choill mar bhia ag an mbradán ceanann céanna.  Fiú amháin deirtear go raibh sciath Fhinn déanta as adhmad an choill.  Na trí rudaí a chuir lucht Dé Danann muinín mhór iontu ná an Chéacht, an Ghrian agus an Coll.  Go deimhin is iad seo a leanas ainmneacha na dtrí ríthe deiridh den Tuatha Dé: Mac Cecht, Mac Gréine agus Mac Cuill.  Mar bhuille scoir ba mhaith liom an bhaint le hOíche Shamhna a lua – toisc go mbíonn cnónna an choill aibí um Shamhain.  I seandlíthe na mBreithiumhan luaitear an coll mar ceann de na “Airig fedo” nó crainn uaisle na coille.

An Dara Litir den Aibítir

Beith nó “Birch”
Beith = B = an dara litir d’ aibítir na Gaeilge.

Tugtar an t-ainm “Betula pendula” ar an “Silver Birch” agus an t-ainm “Betula pubescens” ar an “Downy Birch” sa Laidin – sé sin na hainmneacha  beachta eolaíochta atá orthu araon.  Tá an bheith bainteach le breith agus le páistí óga.  Baintí úsaid as an gcrann seo sna seanlaethanta chun scuaba a dhéanamh toisc  a leithéid de chraobhacha beaga is atá aici.   Bhíodh scuab beithe nach mór i ngach tigh sna seanlaethanta. Is siombal í an bheith mar sin den bhreith agus den athbhreith, den tsíoraíocht, den óige, den ghrá agus den ghlaineacht (= purity).  Sa scéal iontach sin a d’fhoghlaimíomar ar scoil – “Tóraíocht Dhiarmada agus Ghrainne” – léigheamar go ndearna Diarmaid leaba as luachair (rushes) agus as barr chraobhacha na beithe mar leaba grá dó fhéin agus do Ghráinne.

I bhfilíocht na Gaeilge sna sean laethanta tugtaí “finnbhean na coille” nó “the fair woman of the woods” ar an mbeith chéanna.  Chomh maith leis an leamhnán nó an ailm luaitear an bheith mar “aithig fedo” nó gnáthchrainn na coille.

Ag barr an phoist seo tá pictiúr de dhuilleog na beithe iniata agam.